Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng chia sẻ cách phòng ngừa, chẩn đoán và điều trị nhiễm khuẩn tiết niệu dựa trên đồng thuận quốc tế WikiGuidelines 2024. Hiểu đúng về xét nghiệm, kháng sinh và nguy cơ tái phát.
Có một điều tôi gặp khá thường trong phòng khám: nhiều người cứ thấy tiểu buốt vài lần là tự mua kháng sinh uống. Một số khác lại quá lo lắng khi xét nghiệm nước tiểu có vi khuẩn dù hoàn toàn không có triệu chứng.
Nhiễm khuẩn Tiết niệu là bệnh phổ biến, nhưng cách xử lý không phải lúc nào cũng giống nhau. Một hướng dẫn quốc tế công bố cuối năm 2024 bởi nhóm WikiGuidelines đã rà soát hơn 900 nghiên cứu để xem đâu là điều thực sự có bằng chứng rõ ràng, đâu là thứ y học vẫn còn đang tranh luận.
Điều đáng chú ý là: rất nhiều thói quen điều trị lâu nay chưa có bằng chứng mạnh như chúng ta tưởng.
Nguồn tham khảo chính của bài viết này:
WikiGuidelines consensus statement on urinary tract infections
Ngoài ra người đọc có thể xem thêm bản công bố trên JAMA Network Open
Nhiễm khuẩn tiết niệu là gì?
Đây là tình trạng vi khuẩn xâm nhập vào hệ tiết niệu gồm niệu đạo, bàng quang, niệu quản hoặc thận.
Biểu hiện thường gặp:
- tiểu buốt, tiểu rát
- tiểu nhiều lần
- cảm giác mắc tiểu liên tục
- đau tức vùng bụng dưới
- nước tiểu đục hoặc có mùi lạ
- sốt, đau hông lưng nếu nhiễm trùng lan lên thận
Trong thực tế thăm khám, nhiều trường hợp triệu chứng khá nhẹ nhưng ảnh hưởng kéo dài đến sinh hoạt, giấc ngủ và tâm lý. Đặc biệt ở phụ nữ, bệnh có xu hướng tái phát.
Hướng dẫn mới nói gì về phòng ngừa Nhiễm khuẩn Tiết niệu?
Nhóm chuyên gia từ 12 quốc gia đánh giá rằng phần lớn dữ liệu về dự phòng vẫn chưa đủ mạnh để đưa ra khuyến cáo tuyệt đối.
Điều này khá quan trọng. Vì ngoài đời, bệnh nhân thường nghe rất nhiều “mẹo” truyền miệng như uống thật nhiều nước ép, dùng thuốc kéo dài hay tự đặt thuốc dự phòng.
Từ góc nhìn lâm sàng, cách phòng bệnh cần cá thể hóa theo nguyên nhân.
Một số yếu tố làm tăng nguy cơ tái phát:
- ứ đọng nước tiểu
- sàn chậu yếu
- quan hệ tình dục gây kích thích niệu đạo
- mãn kinh
- đái tháo đường
- đặt ống thông tiểu kéo dài
- bất thường đường tiết niệu
Người đọc có thể tham khảo thêm bài viết về tình trạng nước tiểu ứ đọng do sàn chậu yếu tại:
Tại sao cơ sàn chậu yếu lại khiến nước tiểu ứ đọng và gây viêm?
Không phải cứ có vi khuẩn trong nước tiểu là phải uống kháng sinh
Đây là điểm rất đáng lưu ý trong hướng dẫn mới.
Một số người xét nghiệm thấy “có vi khuẩn niệu” nhưng hoàn toàn không tiểu buốt, không sốt, không đau. Tình trạng này gọi là vi khuẩn niệu không triệu chứng.
Theo nhiều nghiên cứu, đa số trường hợp như vậy không cần điều trị kháng sinh, ngoại trừ một số nhóm đặc biệt như:
- phụ nữ mang thai
- người chuẩn bị làm thủ thuật tiết niệu có nguy cơ chảy máu niêm mạc
Lạm dụng kháng sinh trong những trường hợp không cần thiết có thể làm:
- tăng kháng thuốc
- rối loạn hệ vi sinh
- dễ tái phát hơn về sau
- tăng nguy cơ tác dụng phụ đường tiêu hóa và dị ứng thuốc
Nhiều bệnh nhân khá bất ngờ khi nghe điều này vì trước đó từng được kê kháng sinh chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm.
Chẩn đoán Nhiễm khuẩn Tiết niệu: triệu chứng quan trọng hơn chỉ số xét nghiệm đơn thuần
Hướng dẫn nhấn mạnh rằng không nên chỉ nhìn vào que thử nước tiểu hay số lượng bạch cầu rồi kết luận nhiễm trùng.
Bác sĩ cần kết hợp:
- triệu chứng lâm sàng
- tuổi
- giới tính
- bệnh nền
- nguy cơ biến chứng
- kết quả cấy nước tiểu nếu cần
Trong thực tế, có người tiểu rát rõ nhưng xét nghiệm ban đầu chưa điển hình. Ngược lại, có người xét nghiệm “xấu” nhưng hoàn toàn khỏe mạnh.
Y học không phải lúc nào cũng là vài con số.
Điều trị kháng sinh: ngắn hơn đôi khi lại hợp lý hơn
Một trong những thay đổi của nhiều hướng dẫn hiện đại là ưu tiên dùng kháng sinh:
- đúng chỉ định
- đúng thời điểm
- đúng thời gian cần thiết
Không phải ai cũng cần uống thuốc kéo dài.
Với nhiễm khuẩn tiết niệu không biến chứng, nhiều nghiên cứu cho thấy liệu trình ngắn có thể hiệu quả tương đương liệu trình dài trong một số trường hợp phù hợp.
Tuy nhiên, hướng dẫn cũng nhấn mạnh rằng bằng chứng hiện tại còn thiếu ở khá nhiều nhóm bệnh nhân. Vì vậy bác sĩ cần cân nhắc từng ca cụ thể thay vì áp dụng cứng nhắc.
Điều quan trọng là không tự ý đổi thuốc hoặc ngưng thuốc giữa chừng khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát: vấn đề không chỉ nằm ở vi khuẩn
Một số bệnh nhân bị viêm lặp đi lặp lại nhiều lần trong năm. Lúc này, chỉ uống kháng sinh thường chưa giải quyết được gốc vấn đề.
Cần tìm nguyên nhân phía sau như:
- nước tiểu tồn dư sau tiểu
- sa cơ quan vùng chậu
- sỏi tiết niệu
- rối loạn chức năng bàng quang
- nội tiết sau mãn kinh
- quan hệ tình dục gây kích thích cơ học
- bất thường cấu trúc đường tiểu
Bài viết liên quan:
Viêm đường tiết niệu tái phát: định nghĩa thế nào là tái phát và tại sao nó nguy hiểm?
Phụ nữ mang thai và cho con bú cần thận trọng hơn
Nhiễm trùng tiết niệu ở phụ nữ mang thai cần được theo dõi kỹ vì có thể liên quan đến nguy cơ sinh non hoặc nhiễm trùng thận.
Tuy vậy, việc dùng thuốc vẫn phải cân nhắc an toàn thai kỳ. Không nên tự mua thuốc theo kinh nghiệm.
Với phụ nữ đang cho con bú, nhiều người lo kháng sinh sẽ ảnh hưởng đến sữa mẹ. Điều này tùy loại thuốc và liều dùng cụ thể.
Có thể đọc thêm tại:
Tác động của viêm tiết niệu đến số lượng và chất lượng sữa mẹ
Điều mà hướng dẫn quốc tế này làm rất tốt: thừa nhận giới hạn của y học
Đây là phần tôi đánh giá khá giá trị.
Nhóm chuyên gia đã rà soát 914 bài báo nhưng chỉ có thể đưa ra khuyến cáo rõ ràng cho một phần nhỏ câu hỏi lâm sàng. Điều đó cho thấy nhiều vấn đề trong điều trị Nhiễm khuẩn Tiết niệu vẫn chưa có đủ dữ liệu mạnh.
Nói cách khác:
- không phải điều gì dùng lâu năm cũng chắc chắn đúng
- không phải mọi bệnh nhân đều cần điều trị giống nhau
- và đôi khi “theo dõi cẩn thận” lại an toàn hơn dùng thêm thuốc
Trong y khoa tiết niệu, sự thận trọng thường tốt hơn việc điều trị quá tay.
Khi nào nên đi khám?
Nên đi khám nếu có:
- sốt
- đau hông lưng
- tiểu ra máu
- tiểu buốt kéo dài
- tái phát nhiều lần
- đang mang thai
- trẻ nhỏ sốt không rõ nguyên nhân
- người lớn tuổi lú lẫn hoặc mệt nhiều kèm nghi ngờ nhiễm trùng
Đặc biệt, không nên tự dùng kháng sinh nhiều lần mà không cấy nước tiểu hoặc đánh giá nguyên nhân nền.
Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.
