Tiểu nhiều lần ở nam giới là do nhiễm trùng đường tiểu hay hội chứng bàng quang tăng hoạt (OAB)? Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng hướng dẫn cách phân biệt chính xác dựa trên biểu hiện lâm sàng.

Trong suốt 18 năm làm việc trong chuyên khoa Ngoại Tiết niệu và Nam học, tôi đã gặp không biết bao nhiêu nam giới bước vào phòng khám với cùng một nỗi lòng e ngại. Họ kể rằng cuộc sống bị đảo lộn hoàn toàn chỉ vì chiếc bàng quang “nhõng nhẽo” – cứ chốc chốc lại đòi đi tiểu, ban đêm mất ngủ vì phải dậy năm bảy lượt, đi làm thì không thể ngồi yên trong các cuộc họp quá ba mươi phút. Phần lớn anh em khi rơi vào hoàn cảnh này đều chung một suy nghĩ: “Chắc mình bị viêm đường tiết niệu rồi” hoặc hoang mang sợ hãi bàng quang có khối u. Tuy nhiên, y học lâm sàng không đơn giản như vậy. Hiện tượng đi tiểu nhiều lần có thể là biểu hiện của một đợt nhiễm trùng cấp tính, nhưng cũng có thể là dấu hiệu ẩn sau của hội chứng bàng quang tăng hoạt (OAB) – hai bệnh lý có cơ chế sinh học và nguyên lý điều trị hoàn toàn khác biệt.

Việc nhầm lẫn giữa hai tình trạng này vô cùng phổ biến. Nhiều người tự ý ra hiệu thuốc mua kháng sinh về uống khi thấy tiểu lắt nhắt, để rồi uống hết liều này đến liều khác mà bệnh vẫn hoàn bệnh, thậm chí còn gánh thêm tác dụng phụ của thuốc và nguy cơ kháng kháng sinh. Việc hiểu đúng bản chất vấn đề không chỉ giúp giải tỏa tâm lý lo âu mà còn là chìa khóa để tìm thấy giải pháp điều trị trúng đích, trả lại sự tự tin vốn có cho người đàn ông.

Bản chất sinh lý bệnh: Hai con đường dẫn đến một triệu chứng

Để biết cách phân biệt tiểu nhiều lần do viêm tiết niệu và hội chứng bàng quang tăng hoạt, trước hết chúng cần hiểu rõ bàng quang của mình đang phản ứng vì điều gì.

Viêm đường tiết niệu (hay nhiễm trùng đường tiểu – UTI) là một phản ứng viêm cấp tính hoặc mạn tính, xảy ra khi các tác nhân ngoại lai – chủ yếu là vi khuẩn như Escherichia coli – xâm nhập từ bên ngoài qua niệu đạo đi ngược lên bàng quang. Vi khuẩn bám vào lớp niêm mạc, nhân lên và tiết ra độc tố gây tổn thương bề mặt tế bào. Lúc này, hệ miễn dịch được kích hoạt, các hóa chất trung gian gây viêm làm mạch máu giãn nở, niêm mạc sưng nề và trở nên cực kỳ nhạy cảm. Chỉ cần một lượng nước tiểu rất nhỏ đổ xuống bàng quang chạm vào vùng niêm mạc đang loét sưng này cũng đủ kích thích các đầu mút thần kinh, truyền tín hiệu mạnh mẽ lên não bộ tạo ra cảm giác buồn tiểu giả tạo, kèm theo đó là cảm giác đau rát dọc niệu đạo.

Trái lại, hội chứng bàng quang tăng hoạt (Overactive Bladder – OAB) không phải do vi khuẩn hay tổn thương viêm nhiễm bề mặt. Theo định nghĩa của Hội Tiết niệu Hoa Kỳ (American Urological Association – AUA), OAB là một hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi tình trạng tiểu gấp (mắc tiểu đột ngột, không thể trì hoãn), thường đi kèm với tiểu nhiều lần và tiểu đêm, có hoặc không có són tiểu gấp. Cơ chế của OAB nằm ở sự rối loạn chức năng thần kinh – cơ của bàng quang. Cơ chóp bàng quang (detrusor) – lớp cơ chịu trách nhiệm co bóp để tống xuất nước tiểu – bị mất kiểm soát, tự động co bóp đột ngột khi bàng quang mới chỉ chứa một lượng nước tiểu rất ít, chưa đến ngưỡng chứa đựng bình thường (thường là dưới 150–200ml). Nó giống như một hệ thống báo động quá nhạy cảm, liên tục báo động sai dù không có bất kỳ mối đe dọa nhiễm trùng nào.

Phân biệt qua biểu hiện lâm sàng: Chìa khóa nằm ở “Cảm giác”

Dù đều khiến nam giới phải ghé thăm nhà vệ sinh liên tục (quá 8 lần vào ban ngày và hơn 1 lần vào ban đêm theo tiêu chuẩn chung), nhưng nếu để ý kỹ, tính chất của các cơn buồn tiểu và các triệu chứng đi kèm ở hai bệnh lý này có sự khác biệt rất rõ rệt.

1. Tính chất của cơn buồn tiểu và cảm giác khi đi tiểu

Trong viêm đường tiết niệu, cảm giác buồn tiểu thường đi kèm với sự khó chịu cơ học. Người bệnh có cảm giác buốt rát như xát muối hoặc có luồng điện chạy dọc theo niệu đạo trong hoặc ngay sau khi dòng nước tiểu đi qua. Do niêm mạc niệu đạo và cổ bàng quang bị phù nề, dòng tiểu thường bị tắc nghẽn, người bệnh phải rặn, tiểu rắt, nước tiểu ra từng giọt nhưng cảm giác tức tối ở vùng hạ vị vẫn không dứt.

Với hội chứng bàng quang tăng hoạt, triệu chứng cốt lõi là “tiểu gấp” (urgency). Cơn buồn tiểu đến một cách đột ngột, mãnh liệt như một mệnh lệnh không thể cưỡng lại. Anh em thường mô tả rằng nếu không chạy ngay vào nhà vệ sinh thì có cảm giác nước tiểu sẽ tự són ra ngoài (và thực tế có những người bị són tiểu thật). Tuy nhiên, khi đã ngồi vào bồn cầu, dòng tiểu chảy ra hoàn toàn trơn tru, không hề có cảm giác buốt, rát hay đau đớn dọc niệu đạo. Đi tiểu xong, bàng quang trống rỗng, người bệnh cảm thấy nhẹ nhõm ngay lập tức, cho đến khi cơn co bóp vô cớ tiếp theo xuất hiện.

2. Sự thay đổi của nước tiểu và các dấu hiệu toàn thân

Vì là bệnh lý nhiễm trùng, viêm tiết niệu thường làm thay đổi tính chất vật lý của nước tiểu. Nước tiểu có thể bị đục do chứa nhiều tế bào bạch cầu, vi khuẩn và tế bào biểu mô bong tróc; đôi khi có mùi hôi nồng nặc khó chịu hoặc có màu hồng, đỏ (tiểu máu) do mao mạch bị vỡ. Ở thể nặng hoặc khi nhiễm trùng lan ngược lên đường tiết niệu trên (thận – bàng quang), nam giới có thể xuất hiện triệu chứng toàn thân như sốt, ớn lạnh, đau mỏi vùng thắt lưng.

Đối với người mắc OAB, nước tiểu hoàn toàn bình thường: trong suốt, màu vàng nhạt hoặc không màu tùy thuộc vào lượng nước uống vào, không có mùi lạ và tuyệt đối không bao giờ gây sốt hay đau đớn toàn thân. Bản chất của OAB là sự rối loạn chức năng chứa đựng, hoàn toàn không có sự hiện diện của yếu tố nhiễm trùng.

Góc nhìn lâm sàng của Bác sĩ: Nhiều bệnh nhân đến với tôi trong tình trạng stress nặng nề vì tiểu đêm. Họ thức dậy 3-4 lần mỗi đêm, dẫn đến mất ngủ mạn tính, suy giảm sinh lực và ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu suất công việc ban ngày. Khi khai thác bệnh sử, nếu một người đàn ông bị tiểu đêm kéo dài nhiều tháng trời mà không hề đau buốt, tôi thường hướng nhiều đến OAB hoặc phì đại tuyến tiền liệt hơn là một đợt viêm tiết niệu cấp tính.

Bảng đối chiếu lâm sàng tóm tắt

Bệnh lý cụm: Viêm đường tiết niệu khác gì với kích ứng hóa chất?

Để việc phân biệt tiểu nhiều lần do viêm tiết niệu và hội chứng bàng quang tăng hoạt được toàn diện, chúng ta cần mở rộng sang một khía cạnh lâm sàng khác cũng rất dễ gây nhầm lẫn: tình trạng kích ứng đường tiểu do hóa chất.

Nhiều nam giới gặp triệu chứng tiểu buốt, tiểu nhiều lần ngay sau khi sử dụng một loại xà phòng tắm mới, bao cao su có chất diệt tinh trùng, nước xịt khuẩn vùng kín hoặc sau khi tắm ở hồ bơi có nồng độ clo quá cao. Bản chất của hiện tượng này là viêm niệu đạo không do nhiễm trùng (Non-bacterial urethritis). Hóa chất độc hại hoặc chất dị ứng tiếp xúc với vùng bao quy đầu và miệng sáo, gây ra phản ứng viêm tại chỗ.

Sự khác biệt lớn nhất là kích ứng hóa chất thường khu trú ở phần ngoài của niệu đạo, xuất hiện ngay sau khi tiếp xúc với tác nhân và sẽ tự thuyên giảm rõ rệt sau 24-48 giờ nếu người bệnh ngừng sử dụng hóa chất đó và vệ sinh bằng nước sạch. Trong khi đó, viêm đường tiết niệu do vi khuẩn sẽ không tự khỏi nếu không có sự can thiệp y khoa phù hợp, và có xu hướng ngày càng nặng hơn, kèm theo các dấu hiệu nhiễm trùng rõ rệt trong nước tiểu như đã phân tích.

Đối với những trường hợp có cấu tạo giải phẫu đặc biệt như hẹp bao quy đầu và dài bao quy đầu, nguy cơ mắc viêm tiết niệu do vi khuẩn tăng lên gấp nhiều lần. Nếp gấp da quy đầu là nơi lý tưởng để cặn bã, bựa sinh dục tích tụ, biến thành ổ chứa vi khuẩn lý tưởng. Khi vệ sinh không đúng cách, vi khuẩn từ đây sẽ dễ dàng ngược dòng gây ra tình trạng viêm đường tiết niệu nam với các biểu hiện cấp tính rõ rệt.

Khi nào là bình thường và khi nào cần đi gặp bác sĩ?

Không phải mọi thay đổi trong thói quen đi tiểu đều là bệnh lý. Cơ thể chúng ta là một bộ máy sinh học nhạy cảm. Nếu bạn uống quá nhiều nước, sử dụng cà phê, bia, rượu (vốn là những chất lợi tiểu tự nhiên và gây kích thích bàng quang nhẹ), việc đi tiểu nhiều lần trong ngày hôm đó là hoàn toàn bình thường. Hệ tiết niệu sẽ tự trở lại quỹ đạo sinh lý khi các chất này được đào thải hết.

Tuy nhiên, bạn nên chủ động đặt lịch khám với bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu khi nhận thấy các dấu hiệu sau:

• Tình trạng đi tiểu nhiều lần kéo dài trên 2 tuần không rõ nguyên nhân, ảnh hưởng trực tiếp đến giấc ngủ và công việc.

• Xuất hiện cơn buồn tiểu dữ dội, đột ngột đến mức đôi khi gây són tiểu ra quần.

• Có cảm giác đau rát, buốt dọc niệu đạo khi đi tiểu, nước tiểu đổi màu đục hoặc có máu.

• Đi tiểu nhiều lần kèm theo đau âm ỉ vùng bụng dưới, vùng tầng sinh môn (giữa bìu và hậu môn) hoặc đau thắt lưng.

Quy trình chẩn đoán toàn diện tại phòng khám

Khi nam giới đến khám vì triệu chứng tiểu nhiều lần, để phân biệt tiểu nhiều lần do viêm tiết niệu và hội chứng bàng quang tăng hoạt một cách chính xác, người thầy thuốc lâm sàng sẽ không chỉ nghe người bệnh kể mà phải dựa trên các chứng cứ y học khách quan theo hướng dẫn của Hội Tiết niệu Châu Âu (European Association of Urology – EAU):

1. Phân tích nước tiểu (Urinalysis): Đây là bước đầu tiên và bắt buộc. Nếu nước tiểu có bạch cầu, nitrit dương tính, chẩn đoán nghiêng về viêm tiết niệu. Nếu nước tiểu hoàn toàn “sạch”, bác sĩ sẽ phải tìm nguyên nhân khác.

2. Nhật ký bàng quang (Bladder Diary): Người bệnh sẽ được hướng dẫn ghi lại lượng nước uống vào, thời gian đi tiểu và thể tích nước tiểu mỗi lần trong 2-3 ngày. Đây là công cụ vô giá để chẩn đoán OAB.

3. Siêu âm hệ tiết niệu và đo lượng nước tiểu tồn dư (PVR): Nhằm đánh giá hình thái học của bàng quang, thận, tuyến tiền liệt và xem bàng quang có tống xuất hết nước tiểu sau khi đi tiểu hay không.

4. Động học bàng quang (Urodynamics): Trong các trường hợp OAB phức tạp hoặc kháng trị, việc đo áp lực bàng quang trong quá trình làm đầy và tống xuất sẽ giúp xác định chính xác sự co bóp vô cảm của cơ chóp bàng quang.

Phương hướng xử trí và lời khuyên từ chuyên gia

Nguyên tắc tối thượng trong y khoa là điều trị theo nguyên nhân. Vì vậy, lộ trình điều trị cho hai nhóm bệnh này đi theo hai hướng hoàn toàn khác nhau.

Nếu chẩn đoán là viêm đường tiết niệu, điều trị căn bản là dùng kháng sinh phù hợp theo phác đồ y khoa, kết hợp với các thuốc kháng viêm, giảm đau đường tiểu. Người bệnh cần tuyệt đối tuân thủ liều lượng và thời gian uống thuốc của bác sĩ, không tự ý dừng thuốc khi thấy triệu chứng vừa giảm để tránh nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc và tái phát mạn tính. (Gợi ý: Người bệnh có thể tham khảo thêm về quy trình xử trí tại [Trang dịch vụ Khám và điều trị viêm đường tiết niệu] của phòng khám).

Đối với hội chứng bàng quang tăng hoạt, việc điều trị cần sự kiên trì hơn và thường bắt đầu bằng việc thay đổi lối sống (Behavioral therapy):

• Hạn chế chất kích thích: Cắt giảm cà phê, trà đậm, nước ngọt có ga, rượu bia và các thức ăn quá cay nóng vì chúng làm tăng tính nhạy cảm của cơ bàng quang.

• Tập luyện bàng quang (Bladder training): Chủ động đi tiểu theo giờ cố định, ban đầu có thể là mỗi 1,5 tiếng, sau đó tăng dần khoảng cách lên 2 tiếng, 2,5 tiếng để “huấn luyện” bàng quang làm quen với sức chứa lớn hơn.

• Bài tập cơ sàn chậu (Kegel): Giúp tăng cường sức mạnh cho các cơ nâng đỡ vùng chậu, giúp nam giới có khả năng kìm hãm phản xạ co bóp của bàng quang khi cơn tiểu gấp xuất hiện.

• Điều trị nội khoa: Nếu thay đổi lối sống chưa mang lại hiệu quả mong muốn, bác sĩ có thể chỉ định các nhóm thuốc làm giãn cơ bàng quang như thuốc kháng cholinergic hoặc thuốc đồng vận thụ thể beta-3 (như Mirabegron) theo hướng dẫn của hệ thống y tế quốc gia Anh (NHS).

Để bảo vệ hệ tiết niệu luôn khỏe mạnh, tôi luôn khuyên anh em nên duy trì thói quen uống đủ nước (khoảng 1.5 – 2 lít mỗi ngày, chia đều trong ngày và hạn chế uống nhiều trước khi đi ngủ), không nhịn tiểu quá lâu, giữ gìn vệ sinh vùng kín sạch sẽ hàng ngày và lựa chọn các sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, không gây kích ứng.

Hệ tiết niệu của nam giới là một cấu trúc tinh tế và gắn liền với chất lượng sống, bản lĩnh phái mạnh. Đừng để những lo lắng thầm kín hay việc tự ý điều trị sai cách làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh. Khi cơ thể lên tiếng, việc tìm đến những cơ sở y tế chuyên khoa uy tín để được thăm khám và tư vấn chính là quyết định sáng suốt và trách nhiệm nhất với chính bản thân mình.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.