Tại sao phì đại tuyến tiền liệt lại sinh ra sỏi? Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng phân tích cơ chế sỏi bàng quang thứ phát do phì đại tuyến tiền liệt và hướng điều trị
Trong phòng đợi của chuyên khoa tiết niệu, tôi thường gặp những cái thở dài sườn sượt của các bác, các chú ngoài 60 tuổi. Một kịch bản rất quen thuộc thế này: Người bệnh đến khám vì dạo này đi tiểu quá vất vả, tia tiểu yếu, phải đứng rặn mãi mới ra. Đến khi bác sĩ chỉ cho xem hình ảnh siêu âm, họ ngỡ ngàng khi thấy một hoặc vài viên sỏi to bằng đầu ngón tay cái đang nằm lăn lóc ở đáy bàng quang.
Nhiều người lập tức thắc mắc: “Tôi ăn uống rất kiêng khem, không ăn mặn, uống nước đều, sao sỏi ở đâu lại mọc ra to thế này?”. Câu trả lời nằm ở chỗ, viên sỏi này không tự nhiên sinh ra do chế độ ăn. Nó là sỏi bàng quang thứ phát do phì đại tuyến tiền liệt – hệ quả tất yếu của một dòng chảy bị cơ học bít nghẽn lâu ngày. Khối sỏi chỉ là “phần ngọn”, còn chiếc “đập thủy điện” mang tên tuyến tiền liệt chắn ngang đường hầm niệu đạo mới chính là gốc rễ của vấn đề.
Bản chất của hiện tượng “Nước đứng thì sinh cặn”
Để hình dung một cách dễ hiểu nhất, bàng quang của chúng ta hoạt động như một hồ chứa nước, và niệu đạo chính là đường ống thoát. Ở nam giới, ngay bên dưới cổ bàng quang có một cơ quan nhỏ bọc xung quanh đoạn đầu niệu đạo, gọi là tuyến tiền liệt.
Khi nam giới bước sang tuổi trung niên, dưới sự thay đổi của các hormone, tuyến tiền liệt có xu hướng phì đại (tăng kích thước lành tính). Khối phì đại này không nở ra ngoài mà ép chặt vào lòng đường niệu đạo, giống như bạn lấy tay bóp chặt một ống dẫn nước bằng cao su.
Theo các hướng dẫn lâm sàng của Hội Niệu khoa Hoa Kỳ (AUA), khi lối thoát bị chèn ép, bàng quang sẽ không thể tống xuất hết nước tiểu sau mỗi lần đi tiểu. Lượng nước tiểu còn sót lại này y học gọi là nước tiểu tồn dư (post-void residual urine). Nước đứng lâu ngày thì sinh cặn. Khi nước tiểu bị ứ đọng liên tục, các khoáng chất hòa tan như canxi, oxalat, axit uric sẽ bão hòa, kết dính lại với nhau thành các tinh thể khoáng chất. Các tinh thể này tích tụ xung quanh “vùng nước tù” đó, lâu dần đóng bánh lại thành sỏi bàng quang thứ phát do phì đại tuyến tiền liệt.
Vì sao người bệnh thường lo lắng và những hiểu lầm phổ biến
Khi nghe bác sĩ chẩn đoán cùng lúc mắc cả hai bệnh: vừa phì đại tuyến tiền liệt, vừa có sỏi bàng quang, tâm lý chung của người bệnh là vô cùng hoang mang.
Nỗi sợ đầu tiên là sợ đụng chạm dao kéo ở “vùng nhạy cảm” khi tuổi đã cao. Nhiều bác lớn tuổi lo sợ rằng mổ xẻ ở vùng này sẽ gây mất kiểm soát tiểu tiện (tiểu són) hoặc ảnh hưởng vĩnh viễn đến bản lĩnh phái mạnh. Nỗi sợ thứ hai liên quan đến bản chất khối u xơ. Khi thấy đi tiểu buốt, tiểu rắt kèm sỏi, không ít người âm thầm lo sợ khối phì đại của mình đã biến chứng thành ung thư.
Từ góc nhìn bác sĩ lâm sàng, tôi thường phải làm công tác tư tưởng rất kỹ để giải tỏa các hiểu lầm này:
Phì đại lành tính và ung thư là hai con đường khác nhau: Tình trạng phì đại lành tính tuyến tiền liệt không phải là tiền ung thư và không tự tiến triển thành ác tính. Người bệnh có thể tìm hiểu sâu hơn để bớt lo âu qua bài viết [phì đại tuyến tiền liệt lành tính có hóa ung thư không].
Sai lầm từ việc chỉ “chữa ngọn”: Nhiều người khi biết có sỏi liền tìm kiếm các bài thuốc nam, thuốc lá được quảng cáo là “tan sỏi thần tốc”. Điều tôi luôn nhấn mạnh với bệnh nhân là: Ngay cả khi viên sỏi có thể mòn đi một chút, nhưng cái “đập chắn dòng” tuyến tiền liệt vẫn còn đó, nước tiểu vẫn tiếp tục ứ đọng thì sỏi mới sẽ lại hình thành rất nhanh. Việc điều trị bắt buộc phải giải quyết song song cả hai vấn đề.
Nhận diện các dấu hiệu cảnh báo từ sớm
Tình trạng sỏi bàng quang thứ phát do phì đại tuyến tiền liệt thường không xuất hiện rầm rộ ngay từ đầu mà tích tụ qua nhiều tháng, nhiều năm. Các triệu chứng thường là sự cộng hưởng đầy khó chịu giữa bệnh lý tuyến tiền liệt và sự kích thích cơ học của sỏi:
Tia nước tiểu yếu, tiểu phải rặn: Bạn thấy dòng tiểu không còn độ phóng xa, chảy nhỏ giọt thẳng xuống chân. Muốn tiểu phải đứng rặn một lúc lâu mới ra được.
Tiểu rắt, tiểu són liên tục: Cảm giác vừa đi vệ sinh xong bước ra ngoài lại muốn quay vào tiểu tiếp. Hiện tượng này rất dễ bị nhầm lẫn với viêm nhiễm thông thường. Để hiểu rõ cách phân định, các bác có thể đọc thêm bài phân tích [tiểu rắt, tiểu són ở nam giới: Đừng nhầm lẫn giữa viêm đường tiết niệu và phì đại tuyến tiền liệt].
Dòng tiểu bị ngắt quãng đột ngột: Đang tiểu bình thường thì tia nước tiểu bỗng tắc nghẹn lại, thốn buốt ở vùng hạ vị hoặc đầu dương vật. Bạn phải lắc mình, nghiêng người hoặc ngồi xổm xuống thì mới tiểu tiếp được. Đây là dấu hiệu viên sỏi lăn đến bít kín cổ bàng quang.
Nước tiểu đục, thỉnh thoảng có màu hồng: Do viên sỏi cọ xát vào niêm mạc bàng quang bị sung huyết sẵn do tuyến tiền liệt chèn ép.
Khi nào cần đi khám và bác sĩ đánh giá những gì?
Nếu triệu chứng tiểu đêm chỉ xuất hiện 1 lần, tia tiểu thỉnh thoảng hơi chậm nhưng tổng trạng vẫn thoải mái, các bác có thể theo dõi thêm bằng cách giảm uống nước vào buổi tối và đặt lịch khám kiểm tra trong tuần.
Tuy nhiên, nếu xuất hiện các dấu hiệu sau, tuyệt đối không được chần chừ:
Hoàn toàn không tiểu được dù mót tiểu dữ dội, bụng dưới căng chướng (bí tiểu cấp tính).
Đi tiểu ra máu tươi toàn bãi.
Sốt cao, rét run kèm theo đau buốt thắt lưng (nhiễm trùng hệ tiết niệu lan lên thận).
Khi các bác đến bệnh viện, chúng tôi sẽ tiến hành các bước đánh giá rất nhẹ nhàng, không gây đau đớn:
Siêu âm tiểu khung: Giúp bác sĩ nhìn thấy kích thước, thể tích của tuyến tiền liệt (thường tính bằng gram), đo đường kính viên sỏi bàng quang, độ dày thành bàng quang và đặc biệt là đo lượng nước tiểu tồn dư sau khi các bác đã cố tiểu hết bãi.
Xét nghiệm máu PSA: Định lượng kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt để tầm soát, phân biệt giữa phì đại lành tính và các tổn thương ác tính.
Xét nghiệm nước tiểu: Kiểm tra tình trạng viêm nhiễm, lắng cặn khoáng chất.
Hướng xử trí toàn diện: Giải phóng dòng chảy, loại bỏ vật cản
Nguyên tắc vàng trong điều trị sỏi bàng quang thứ phát do phì đại tuyến tiền liệt là “Một cuộc can thiệp – Giải quyết hai mục tiêu”. Chúng ta không thể chỉ lấy sỏi rồi để mặc tuyến tiền liệt tiếp tục chèn ép đường tiểu.
Hiện nay, nhờ sự phát triển của y học hiện đại, phương pháp được các tổ chức uy tín như Hội Niệu khoa Châu Âu (EAU) khuyến cáo ưu tiên là Phẫu thuật nội soi kết hợp.
Bác sĩ sẽ sử dụng ống nội soi đi ngược từ đường niệu đạo tự nhiên (không rạch da bụng). Đầu tiên, bác sĩ dùng năng lượng laser phá vỡ viên sỏi bàng quang thành các mảnh vụn nhỏ như hạt cát và hút toàn bộ ra ngoài. Ngay sau đó, trong cùng một lần nội soi, bác sĩ sẽ tiến hành cắt bỏ hoặc bóc tách khối phì đại tuyến tiền liệt chèn ép (bằng dao điện lưỡng cực hoặc laser).
Phương pháp phối hợp này giải quyết triệt để cả “ngọn” lẫn “gốc” của bệnh: viên sỏi được dọn sạch, lòng niệu đạo được mở rộng thông thoáng, nước tiểu không còn bị ứ đọng, từ đó triệt tiêu hoàn toàn cơ hội tái phát của sỏi. Người bệnh ít đau, không có sẹo mổ, thời gian phục hồi nhanh và có thể xuất viện sau vài ngày khi đường tiểu đã tự chủ tốt. Các bác có thể tham khảo thêm về bài viết tổng quan hệ thống điều trị tại [sỏi bàng quang (Bladder Stones) – nhận diện đúng để điều trị hiệu quả và an toàn].
Những việc nên làm để bảo vệ cơ thể an toàn
Để chủ động phòng ngừa và kiểm soát tốt căn bệnh này, từ kinh nghiệm điều trị lâm sàng, tôi có vài lời khuyên gửi tới các bác:
Uống đủ nước nhưng đúng cách: Duy trì uống khoảng 2 lít nước mỗi ngày để pha loãng nước tiểu, hạn chế lắng cặn. Tuy nhiên, nên hạn chế uống nước sau 8 giờ tối để giảm tải cho bàng quang, tránh tình trạng tiểu đêm làm mất giấc ngủ.
Tuyệt đối không nhịn tiểu: Khi có nhu cầu, hãy đi ngay. Nhịn tiểu làm tăng áp lực lên cơ bàng quang vốn đã phải làm việc mệt mỏi để thắng lực cản của tuyến tiền liệt.
Kiểm tra định kỳ: Đàn ông sau tuổi 50 nên có thói quen đi siêu âm hệ tiết niệu mỗi năm một lần. Việc phát hiện sớm khối phì đại khi chưa có sỏi sẽ giúp điều trị nội khoa bằng thuốc rất nhẹ nhàng, tránh được việc phải can thiệp phẫu thuật sau này.
Sỏi bàng quang xuất hiện do tuyến tiền liệt phì đại là một bệnh lý có tính chất tiến triển cơ học. Bệnh hoàn toàn có thể giải quyết êm đẹp và an toàn nếu người bệnh nhận diện đúng nguyên nhân, đi khám sớm tại các cơ sở y tế chuyên khoa thay vì tự mình chịu đựng hoặc tự chữa sai cách tại nhà.
Nguồn tham khảo chuyên môn:
European Association of Urology (EAU) Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS, incl. Benign Prostatic Obstruction (https://uroweb.org)
American Urological Association (AUA) Guidelines on Management of Benign Prostatic Hyperplasia (https://www.auanet.org)
Mayo Clinic – Bladder Stones: Causes resulting from Prostate Gland Enlargement (https://www.mayoclinic.org)
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất
