Có một nghịch lý rất đời thường: càng bước gần đến tuổi tiền mãn kinh, người phụ nữ càng học cách chịu đựng. Chịu đựng những cơn bốc hỏa bất chợt, những đêm ngủ chập chờn, những lần tâm trạng đổi màu không báo trước. Và chịu đựng cả một cảm giác tưởng nhỏ mà lại bào mòn ghê gớm: tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu gấp cái rát như một hạt cát mắc ở cửa ngõ của ngày sống. Nhiều người gọi chung là “nhiễm khuẩn tiết niệu” (UTI), uống một đợt kháng sinh rồi thôi. Nhưng ở tuổi tiền mãn kinh, câu chuyện thường không đơn giản như vậy: đôi khi đó là nhiễm khuẩn thật, đôi khi đó là một “bản sao” của nhiễm khuẩn do thiếu estrogen làm niêm mạc teo mỏng, khô rát, rối loạn hệ vi sinh và đôi khi là cả hai, đan vào nhau như hai sợi chỉ khó gỡ.

Điều làm tuổi tiền mãn kinh trở thành “vùng giao thoa” là nội tiết không rơi thẳng xuống một lần, mà dao động: lúc cao, lúc thấp, lúc tưởng ổn rồi lại hụt. Chính sự dao động ấy có thể khiến hệ niệu & sinh dục trở nên nhạy cảm, dễ tổn thương, dễ viêm, và dễ bị chẩn đoán nhầm. Một bài tổng quan gần đây về tiếp cận UTI ở phụ nữ tiền mãn kinh cũng nhấn mạnh vai trò của suy giảm estrogen và các yếu tố đồng hành trong giai đoạn chuyển tiếp này. Journals LWW

Tiền mãn kinh: khi estrogen rút dần, “hàng rào” niệu & sinh dục mỏng đi

Ở mức cơ chế, điều đáng nhớ nhất là: estrogen không chỉ là hormone của kinh nguyệt, mà còn là hormone của niêm mạc, của độ đàn hồi, của tưới máu, của độ ẩm, và của cân bằng vi sinh. Khi estrogen giảm, mô niệu – sinh dục dần teo mỏng; dịch tiết giảm; pH âm đạo tăng; Lactobacillus (nhóm vi khuẩn “bảo vệ” thường trú) suy giảm; từ đó tạo điều kiện cho các vi khuẩn gây bệnh (đặc biệt là E. coli đường ruột) bám dính và di chuyển lên đường tiểu. Những mô tả này được nhắc rõ trong các tổng quan về Genitourinary Syndrome of Menopause (GSM) – hội chứng niệu-sinh dục của mãn kinh, vốn có thể bắt đầu biểu hiện từ giai đoạn tiền mãn kinh. ISSWSH+2PubMed+2

GSM không chỉ là “khô âm đạo”; nó bao gồm cả triệu chứng tiết niệu: tiểu gấp, tiểu nhiều lần, khó chịu khi tiểu, tiểu đau, và tái phát nhiễm khuẩn tiết niệu. Journals LWW+1 Đáng nói hơn, GSM khá phổ biến ở nhóm quanh tuổi mãn kinh; nhiều tổng quan ghi nhận tỷ lệ triệu chứng dao động rộng, và đặc biệt có thể gặp ngay từ nhóm tuổi 40–45. scielo.br+2PubMed+2

Vì vậy, ở phụ nữ tiền mãn kinh, một cảm giác “rát khi tiểu” có thể là:

viêm bàng quang do vi khuẩn (cystitis) thực sự,

hoặc rát do niêm mạc khô/teo (GSM) khiến tiểu trở thành một hành vi cọ xát lên mô đang tổn thương,

hoặc viêm âm đạo/viêm niệu đạo,

hoặc một rối loạn bàng quang (như bàng quang tăng hoạt).

Nếu ta chỉ nhìn triệu chứng mà không “định danh” đúng nguồn gốc, ta dễ rơi vào vòng lặp: cứ rát là uống kháng sinh, uống xong đỡ đôi chút (vì có yếu tố viêm), rồi lại tái phát, rồi lại uống tiếp – để rồi đến một lúc, không chỉ vi khuẩn kháng thuốc mà cả người bệnh cũng mệt mỏi, hoang mang, mất niềm tin.

Khi nào là UTI thật? Khi nào là “UTI giả”?

Với UTI không biến chứng, bộ triệu chứng kinh điển là: tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu gấp, có thể kèm đau tức hạ vị; thường không sốt và không đau hông lưng. Hướng dẫn của IDSA/ESCMID về viêm bàng quang không biến chứng vẫn là một nền tảng quan trọng cho cách tiếp cận, dù thực tế lâm sàng ở nhóm quanh mãn kinh đòi hỏi cá thể hóa theo bệnh nền và nguy cơ. idsociety.org+1

Ngược lại, những dấu hiệu kéo ta ra khỏi “cystitis đơn giản” để nghĩ đến viêm thận – bể thận (pyelonephritis) hoặc nhiễm khuẩn nặng hơn gồm: sốt, rét run, đau hông lưng, nôn ói, mệt lả. Trong những tình huống này, tự điều trị là một canh bạc nguy hiểm.

Điểm khó của tiền mãn kinh là: GSM có thể tạo ra dysuria (tiểu đau) và cảm giác kích thích bàng quang giống UTI, nhưng xét nghiệm không tương xứng. Vì thế, “đẹp” nhất trong y khoa là khi ta đi từ cảm giác sang bằng chứng:

Tổng phân tích nước tiểu (bạch cầu niệu, nitrite…)

và trong nhiều trường hợp (tái phát, triệu chứng không điển hình, thất bại điều trị), cấy nước tiểu.

Một câu nhắc mang tính đạo đức kháng sinh: đừng điều trị vi khuẩn học thay cho bệnh nhân. Có những người có vi khuẩn trong nước tiểu mà không triệu chứng – gọi là vi khuẩn niệu không triệu chứng (ASB) – và các khuyến cáo lớn đều nhấn mạnh: không nên tầm soát/điều trị ASB trừ một số tình huống đặc biệt (như thai kỳ hoặc trước thủ thuật niệu khoa xâm lấn). idsociety.org+2Uroweb+2 Thậm chí, IDSA còn tổng hợp dữ liệu cho thấy điều trị ASB có thể làm tăng nguy cơ UTI có triệu chứng về sau ở một số nhóm. idsociety.org

Vì sao tiền mãn kinh dễ tái phát?

Có những yếu tố rất “đời” nhưng rất “khoa học”. Nguy cơ UTI liên quan mạnh với quan hệ tình dục gần đây; và một số phương thức tránh thai như màng ngăn kèm chất diệt tinh trùng có thể làm tăng nguy cơ. Tạp Chí Y Khoa Mới Nhất+2JAMA Network+2

Nhưng với phụ nữ tiền mãn kinh, thêm một tầng nữa: hệ sinh thái niệu – sinh dục thay đổi. Nhiều nghiên cứu và tổng quan về microbiome nhấn mạnh mối liên hệ giữa hệ vi sinh âm đạo – đường tiểu và nguy cơ UTI, đặc biệt trong bối cảnh thiếu estrogen. Springer+2journals.asm.org+2 Khi Lactobacillus suy giảm, pH tăng, khả năng “đẩy lùi” E. coli yếu đi; và nếu niêm mạc đã mỏng, vi khuẩn càng dễ bám – đó là cách “tái phát” hình thành không phải bằng một biến cố lớn, mà bằng hàng loạt yếu tố nhỏ lặp đi lặp lại.

Điều trị: ít mà đúng, nhanh mà đủ

Với viêm bàng quang không biến chứng, các hướng dẫn IDSA nêu những lựa chọn kháng sinh hàng đầu (tùy mô hình kháng thuốc địa phương và tình trạng từng người), thường với liệu trình ngắn để vừa hiệu quả vừa giảm tác dụng phụ và chọn lọc kháng thuốc. idsociety.org+1

Nhưng có hai nguyên tắc cần đặt lên bàn ở nhóm tiền mãn kinh:

Một là: phân loại đúng “không biến chứng” hay “có nguy cơ biến chứng”.
Tiểu đường kiểm soát kém, bệnh thận, sỏi, bất thường đường niệu, đặt sonde, suy giảm miễn dịch… có thể khiến bài toán điều trị khác đi.

Hai là: đừng quên “phần nền” – GSM.
Nếu nền niêm mạc đang khô/teo, điều trị kháng sinh chỉ giải quyết “đợt bùng”, còn đất vẫn nứt, hàng rào vẫn mỏng. Trong bối cảnh UTI tái phát, các khuyến cáo niệu khoa lớn nhấn mạnh vai trò estrogen âm đạo ở nhóm peri- và postmenopausal để giảm nguy cơ UTI về sau (khi không có chống chỉ định). auanet.org+2d56bochluxqnz.cloudfront.net+2 Và những bằng chứng kinh điển về estriol đặt âm đạo giảm UTI tái phát đã có từ các thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng. Tạp Chí Y Khoa Mới Nhất+1 Các tổng quan cũng cho thấy đường dùng âm đạo có vẻ hiệu quả hơn đường toàn thân trong bối cảnh phòng ngừa UTI tái phát. PubMed+1

Nói gọn: với tiền mãn kinh, đôi khi “kháng sinh” là cơn mưa chữa cháy, còn “chăm niêm mạc – vi sinh – estrogen tại chỗ” là việc tu bổ mái nhà.

Phòng ngừa tái phát: đừng chạy theo tin đồn, hãy dựa vào bằng chứng

Khi nói đến dự phòng, dễ nhất là người ta truyền nhau mẹo; khó nhất là mẹo nào đúng.

Cranberry (nam việt quất): Bằng chứng tổng hợp của Cochrane (bản cập nhật 2023) cho thấy sản phẩm cranberry có thể giảm nguy cơ UTI ở một số nhóm, trong đó có phụ nữ có UTI tái phát (mức độ chắc chắn trung bình tùy phân tích). cochranelibrary.com+1

D-mannose: Một thử nghiệm ngẫu nhiên gần đây ở chăm sóc ban đầu cho thấy D-mannose không giảm nguy cơ tái phát UTI, và kết luận rằng không nên khuyến nghị như dự phòng thường quy cho nhóm này. PubMed

Methenamine hippurate: Thử nghiệm ALTAR (không thua kém) cho thấy methenamine hippurate có thể là lựa chọn dự phòng thay thế kháng sinh liều thấp ở một số phụ nữ bị UTI tái phát, giúp giảm phụ thuộc kháng sinh trong bối cảnh cần “antimicrobial stewardship”. bmj.com+1

Immunoactive prophylaxis (OM-89/Uro-Vaxom): các phân tích gợi ý lợi ích dự phòng, nhưng mức độ chắc chắn và khả năng thiên lệch cần cân nhắc; một số hướng dẫn châu Âu có nhắc đến nhóm can thiệp này trong bối cảnh dự phòng. PubMed+2d56bochluxqnz.cloudfront.net+2

Estrogen âm đạo: với phụ nữ tiền mãn kinh/tiệm cận mãn kinh có UTI tái phát và dấu hiệu GSM, đây là can thiệp “đúng cơ chế”, được khuyến cáo trong hướng dẫn niệu khoa. auanet.org+2cua.org+2

Và những điều nền tảng nhưng luôn đúng: uống nước hợp lý, đi tiểu sau quan hệ (đặc biệt nếu hay bùng đợt), tránh lạm dụng dung dịch thụt rửa/hoá chất kích ứng, xem lại biện pháp tránh thai có diệt tinh trùng nếu tái phát dày. Các yếu tố nguy cơ như màng ngăn + diệt tinh trùng đã được ghi nhận trong các nghiên cứu kinh điển về nguy cơ UTI. Tạp Chí Y Khoa Mới Nhất+2JAMA Network+2

Một kết luận mang tính triết luận: chữa “nhiễm” hay chữa “điều kiện để nhiễm”?

Ở tuổi tiền mãn kinh, nhiễm khuẩn tiết niệu không chỉ là câu chuyện của vi khuẩn. Nó là câu chuyện của môi trường: môi trường nội tiết, môi trường niêm mạc, môi trường vi sinh, môi trường thói quen. Vi khuẩn chỉ là kẻ “đến sau”, tìm một cánh cửa đã hé.

Vì vậy, bài học đẹp nhất không phải là thuộc tên thuốc, mà là thuộc một nguyên tắc sống: đừng chống lại cơ thể bằng sự nóng vội. Hãy nghiêm túc với triệu chứng, nhưng cũng nghiêm túc với bằng chứng; hãy điều trị khi cần, nhưng đừng biến kháng sinh thành phản xạ; hãy hỏi thêm một câu “có phải GSM không?”, “có phải đang khô teo không?”, “có phải đang điều trị nhầm một UTI giả không?” – bởi đôi khi, chỉ cần đặt đúng tên, nỗi khổ đã nhẹ đi một nửa.

Bài viết mang tính thông tin & giáo dục, không thay thế chẩn đoán và điều trị cá thể. Nếu có sốt, đau hông lưng, nôn ói, tiểu máu, thai kỳ, bệnh thận, hoặc triệu chứng nặng/không cải thiện sau 48–72 giờ, nên khám bác sĩ sớm.

---

Tài liệu tham khảo gợi ý (tra cứu trên Google Scholar/PubMed)

1. Gupta K, Hooton TM, Naber KG, et al. International Clinical Practice Guidelines for the Treatment of Acute Uncomplicated Cystitis and Pyelonephritis in Women (IDSA/ESCMID, 2011). OUP Academic+1

2. IDSA. Clinical Practice Guideline for Asymptomatic Bacteriuria (2019). idsociety.org

3. American Urological Association (AUA). Recurrent Uncomplicated Urinary Tract Infections in Women – Guideline (rUTI): khuyến cáo estrogen âm đạo cho peri/postmenopausal. auanet.org+1

4. European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urological Infections (bản cập nhật 2024). d56bochluxqnz.cloudfront.net+1

5. The North American Menopause Society (NAMS). The 2020 GSM Position Statement. PubMed+1

6. Raz R, Stamm WE. Intravaginal estriol and recurrent UTI (NEJM 1993). Tạp Chí Y Khoa Mới Nhất+1

7. Antoniou V, et al. Topical vs oral oestrogen for recurrent UTI prophylaxis (2022 review). ScienceDirect

8. Williams G, et al. Cranberries for preventing urinary tract infections (Cochrane Review 2023). cochranelibrary.com

9. Hayward G, et al. D-mannose for prevention of recurrent UTI among women – RCT (2024). PubMed

10. Harding C, et al. ALTAR trial: methenamine hippurate vs antibiotic prophylaxis (BMJ 2022). bmj.com+1

11. Hooton TM, et al. Risk factors for symptomatic UTI (NEJM 1996) – liên quan giao hợp, diaphragm + spermicide. Tạp Chí Y Khoa Mới Nhất

12. Rathore N, et al. Approach to UTI in perimenopausal women (2025 review). Journals LWW