Niệu khoa là một lĩnh vực rất “đời”: nó chạm thẳng vào những chuyện tưởng nhỏ nhưng lại khiến người ta mất ngủ, xấu hổ, né tránh, và đôi khi âm thầm chịu đựng nhiều năm. Một lần tiểu buốt, một đêm tiểu nhiều lần, một cơn đau thắt lưng thoáng qua, một thay đổi kín đáo của sinh lý… đều có thể là tín hiệu cơ thể đang gõ cửa. Vấn đề là: phần đông người bệnh không thiếu thông tin, mà thiếu một câu trả lời rõ ràng, dễ hiểu, đủ an tâm để biết lúc nào có thể theo dõi, lúc nào cần đi khám ngay. Dưới đây là những câu hỏi niệu khoa thường gặp nhất, được giải đáp theo cách gần gũi, thực tế và đúng nguyên tắc y khoa.
Câu hỏi đầu tiên mà tôi gặp rất thường xuyên là: “Đi tiểu nhiều lần có phải bệnh thận không?” Câu trả lời là: không phải cứ tiểu nhiều là bệnh thận. Tiểu nhiều có thể do uống nhiều nước, dùng cà phê – rượu bia, lo âu, rối loạn giấc ngủ, bàng quang tăng hoạt, viêm bàng quang, hoặc phì đại tuyến tiền liệt ở nam giới. Bệnh thận mạn giai đoạn sớm thường âm thầm, không gây tiểu nhiều rõ rệt ngay; khi thận đã suy nặng mới có thể rối loạn lượng nước tiểu, phù, mệt, tăng huyết áp, thiếu máu. Vì vậy, nếu tiểu nhiều kéo dài kèm tiểu gấp, tiểu buốt, tiểu đêm nhiều, hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, bạn nên khám để phân biệt bàng quang – tuyến tiền liệt – nội tiết – thói quen, thay vì tự gắn mác “bệnh thận” rồi hoang mang.
Một câu hỏi khác rất hay gặp là: “Tiểu đêm mấy lần thì đáng lo?” Với người trưởng thành khỏe mạnh, thức dậy đi tiểu 0–1 lần/đêm có thể chấp nhận được tùy lượng nước uống và giấc ngủ. Nhưng nếu bạn phải dậy từ 2 lần trở lên, đặc biệt kèm khó ngủ lại, mệt ban ngày, thì nên xem đó là tín hiệu cần đánh giá. Ở nam giới, tiểu đêm thường liên quan phì đại tuyến tiền liệt; ở nữ giới có thể do bàng quang tăng hoạt, nhiễm khuẩn tiết niệu, hội chứng niệu–sinh dục tiền mãn kinh/mãn kinh, hoặc uống nước muộn. Ngoài ra, tiểu đêm cũng có thể liên quan tim mạch, đái tháo đường, ngưng thở khi ngủ. Niệu khoa không tách rời cơ thể; đôi khi bàng quang chỉ là “nơi biểu hiện” của một vấn đề toàn thân.
Nhiều người hỏi thẳng: “Tiểu buốt, tiểu rắt có phải nhiễm khuẩn tiết niệu không?” Thường thì đúng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Nhiễm khuẩn tiết niệu hay gây tiểu buốt, tiểu gấp, tiểu rắt, có thể đau tức hạ vị. Tuy nhiên, ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh, niêm mạc niệu–sinh dục có thể khô teo do giảm estrogen khiến cảm giác rát khi tiểu giống nhiễm khuẩn nhưng xét nghiệm không tương xứng. Ở nam giới, tiểu buốt có thể do viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt, sỏi, hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục. Vì vậy, nếu triệu chứng lặp lại, kéo dài, hoặc điều trị hoài không dứt, bạn nên làm xét nghiệm nước tiểu và cấy khi cần, tránh uống kháng sinh theo kinh nghiệm quá nhiều lần.
Người bệnh cũng thường lo lắng: “Nước tiểu có bọt là suy thận đúng không?” Nước tiểu có bọt có thể đơn giản là do dòng tiểu mạnh, bồn cầu có chất tẩy, hoặc cơ thể mất nước khiến nước tiểu cô đặc. Nhưng nếu bọt nhiều, bền, kèm phù chân, phù mặt, mệt, tăng huyết áp, thì cần kiểm tra protein niệu và chức năng thận. Một dấu hiệu không đủ để kết luận; điều quan trọng là bức tranh tổng thể.
Một câu hỏi khiến nhiều người “giật mình”: “Tiểu ra máu có nguy hiểm không?” Có. Tiểu máu luôn cần được đánh giá nghiêm túc, nhất là tiểu máu đỏ tươi, có cục máu đông, hoặc lặp lại. Nguyên nhân có thể là nhiễm khuẩn, sỏi, phì đại tuyến tiền liệt, tổn thương niêm mạc bàng quang, hoặc u đường tiết niệu. Với người hút thuốc lá, trên 40 tuổi, hoặc có tiểu máu không đau, việc tầm soát càng quan trọng. Đừng đợi “hết rồi thôi”; tiểu máu là tín hiệu cơ thể đang bật đèn cảnh báo.
Nhiều người hỏi: “Đau thắt lưng có phải sỏi thận?” Không phải đau lưng nào cũng là sỏi. Sỏi thận điển hình gây cơn đau quặn thận: đau dữ dội một bên hông lưng lan xuống bẹn, có thể kèm buồn nôn, vã mồ hôi, tiểu máu. Đau lưng do cơ – xương – cột sống thường âm ỉ, liên quan tư thế, vận động. Nhưng nếu có cơn đau dữ dội kèm tiểu máu, sốt, rét run, bạn cần khám ngay vì có thể là sỏi kèm nhiễm trùng – tình trạng nguy hiểm.
Một câu hỏi rất phổ biến ở nam giới trung niên là: “Tuyến tiền liệt to có phải ung thư?” Phần lớn trường hợp là phì đại lành tính tuyến tiền liệt, gây tiểu khó, tiểu yếu, tiểu đêm. Phì đại lành tính không phải ung thư và không di căn. Ung thư tuyến tiền liệt thường tiến triển âm thầm, giai đoạn đầu có thể không triệu chứng. Vì vậy, không nên hoảng loạn khi nghe “tuyến to”, nhưng cũng không nên chủ quan: cần khám, thăm trực tràng khi phù hợp, xét nghiệm PSA theo chỉ định và đánh giá nguy cơ.
Người bệnh cũng hay hỏi: “PSA cao là chắc chắn ung thư?” Không. PSA có thể tăng do phì đại, viêm tuyến tiền liệt, nhiễm khuẩn, sau xuất tinh, sau can thiệp đường tiểu. PSA chỉ là một chỉ dấu hỗ trợ, cần đặt trong bối cảnh tuổi, thể tích tuyến, tốc độ tăng theo thời gian và thăm khám. Thực hành tốt là theo dõi PSA theo chuỗi, kết hợp đánh giá lâm sàng và hình ảnh khi cần, thay vì nhìn một con số rồi kết luận số phận.
Một nhóm câu hỏi tế nhị nhưng rất thường gặp là: “Tiểu không tự chủ có chữa được không?” Có, và điều trị hiệu quả nếu bạn đi khám sớm. Tiểu không tự chủ có nhiều dạng: són tiểu khi ho – hắt hơi – chạy nhảy (thường do yếu sàn chậu), són tiểu do tiểu gấp (bàng quang tăng hoạt), hoặc phối hợp. Ở nữ sau sinh, tuổi tiền mãn kinh/mãn kinh, và ở nam sau phẫu thuật tuyến tiền liệt, tình trạng này có thể gặp. Điều trị gồm luyện tập sàn chậu, thay đổi thói quen, thuốc, vật lý trị liệu, và một số can thiệp khi cần. Điều quan trọng là đừng xem đó là “bình thường vì già” rồi sống chung trong mặc cảm.
Nhiều người băn khoăn: “Quan hệ tình dục có làm nặng nhiễm khuẩn tiết niệu không?” Có thể, đặc biệt ở phụ nữ dễ bị viêm bàng quang sau quan hệ. Thói quen đi tiểu sau quan hệ, uống đủ nước, tránh chất diệt tinh trùng nếu hay tái phát, và điều trị triệt để đợt viêm cấp có thể giúp giảm tái phát. Nếu tái phát nhiều lần, cần đánh giá thêm yếu tố nội tiết (đặc biệt ở tiền mãn kinh/mãn kinh), vi sinh, và bệnh nền.
Cũng có người hỏi: “Nhịn tiểu có hại không?” Có. Nhịn tiểu thường xuyên làm bàng quang căng quá mức, tăng nguy cơ rối loạn co bóp, tăng nguy cơ nhiễm khuẩn và gây khó chịu vùng chậu. Một cơ quan sinh ra để “xả đúng lúc” mà ta cứ bắt nó chịu đựng, sớm muộn nó sẽ phản ứng lại bằng triệu chứng.
Cuối cùng là câu hỏi quan trọng nhất, nhưng lại hay bị bỏ qua: “Khi nào tôi cần đi khám Niệu khoa ngay?” Bạn nên khám sớm hoặc đi cấp cứu nếu có một trong các dấu hiệu sau: sốt kèm đau hông lưng (nghi viêm thận – bể thận), bí tiểu hoàn toàn (đau tức bụng dưới nhưng không tiểu được), tiểu máu đỏ tươi hoặc có cục máu đông, đau quặn thận dữ dội, nôn ói, chóng mặt, hoặc tiểu buốt kéo dài tái phát nhiều lần không rõ nguyên nhân. Với các triệu chứng nhẹ hơn nhưng kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ và chất lượng sống, khám sớm cũng là cách tiết kiệm nhất – tiết kiệm thời gian, tiền bạc và quan trọng hơn cả là tiết kiệm sức khỏe.
Niệu khoa, suy cho cùng, không chỉ là chuyện của thận, của bàng quang hay của tuyến tiền liệt. Đó là chuyện của một cơ thể đang cố gắng nói với bạn rằng: có một điều gì đó cần được lắng nghe. Nhiều người chịu đựng vì ngại, vì xấu hổ, vì tưởng “chắc rồi sẽ qua”. Nhưng cơ thể hiếm khi nói dối. Nó chỉ nói nhỏ. Và nhiệm vụ của ta là đừng đợi đến khi nó phải hét lên.
