Nhìn thấy máu trong nước tiểu khiến nam giới hoảng sợ. Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng chỉ rõ nguyên nhân tiểu ra máu và thời điểm vàng bắt buộc phải đi khám ngay.

Sáng ra, bước vào nhà vệ sinh và chợt khựng lại vì thấy bồn cầu nhuốm màu đỏ nhạt, hoặc có vài tia máu tươi cuối bãi. Cảm giác lúc đó thế nào? Tôi biết, đa phần các anh sẽ thấy lạnh sống lưng. Một sự hoảng hốt dâng lên kèm theo hàng loạt câu hỏi tự vấn: “Mình bị ung thư rồi sao?”, “Có phải do tối qua uống nhiều rượu quá không?”.

Trong suốt 18 năm làm lâm sàng trong ngành Ngoại Tiết niệu và Nam khoa, tôi đã chứng kiến đủ mọi cung bậc cảm xúc của người bệnh khi đối mặt với tình trạng này. Có người vừa thấy hơi hồng hồng đã khóc ròng, run rẩy nắm chặt tay bác sĩ. Nhưng ngược lại, cũng có những anh rất chủ quan, thấy đi tiểu ra máu vài ngày rồi tự hết lại nghĩ “chắc do nóng trong người”, để đến khi sụt cân, đau quặn quại mới chịu đến gặp tôi thì bệnh đã ở giai đoạn muộn.

Thực ra, máu trong nước tiểu không phải lúc nào cũng là bản án tử hình, nhưng nó chưa bao giờ là một tín hiệu lành tính để các anh có thể tặc lưỡi bỏ qua.

Bản chất của dòng nước tiểu “nhuốm màu”

Nói một cách dễ hiểu, hệ tiết niệu của nam giới giống như một hệ thống đường ống nước khép kín, chạy từ hai quả thận, qua hai ống dẫn (niệu quản), xuống bàng quang (nơi chứa nước tiểu) và cuối cùng thoát ra ngoài qua niệu đạo. Bình thường, hệ thống này được lót bằng một lớp niêm mạc mịn màng và dòng nước tiểu đi qua sẽ có màu từ trong suốt đến vàng rơm.

Hiện tượng tiểu ra máu xuất hiện khi có một tổn thương, viêm nhiễm hoặc khối u làm rách các mạch máu trên “đường ống” này, khiến hồng cầu rò rỉ và hòa lẫn vào nước tiểu.

Y học chia tình trạng này làm hai loại dựa trên những gì mắt thường nhìn thấy:

• Tiểu máu đại thể: Chính là trường hợp tôi vừa nói ở trên. Nước tiểu mắt thường nhìn thấy rõ mồn một màu đỏ tươi, màu hồng, hoặc màu đỏ sẫm như nước vối, có khi lẫn cả máu cục.

• Tiểu máu vi thể: Nước tiểu nhìn hoàn toàn bình thường, vẫn vàng hoặc trong. Ngặt một nỗi, khi các anh đi khám sức khỏe định kỳ hoặc xét nghiệm nước tiểu vì một lý do khác, máy móc mới phát hiện ra có một lượng lớn hồng cầu ẩn nấp trong đó.

Điều đáng nói là, mức độ đỏ của nước tiểu không tỷ lệ thuận với độ nguy hiểm của bệnh. Một giọt máu hòa vào một lít nước tiểu cũng đủ làm đổi màu cả bồn cầu, khiến các anh khiếp vía. Nhưng đôi khi, một khối u ác tính đang âm thầm phát triển ở bàng quang lại chỉ gây tiểu máu vi thể, không đau đớn, âm thầm gặm nhấm sức khỏe của người bệnh.

Khi vi khuẩn tấn công ngược dòng và những nguyên nhân cốt lõi

Tại phòng khám, tôi gặp không ít trường hợp các bạn trẻ măng, mặt mày tái mét đến khám vì đi tiểu buốt và ra vài giọt máu ở cuối bãi. Sau khi thăm khám và làm xét nghiệm, thủ phạm thường lộ diện là tình trạng nhiễm trùng đường tiểu (UTI).

Cơ chế phổ biến nhất ở nam giới là do vi khuẩn E. coli tấn công và ngược dòng vào đường tiết niệu nam. Chúng bám vào niêm mạc niệu đạo, bò ngược lên bàng quang, gây ra một đợt viêm cấp tính. Lúc này, niêm mạc bàng quang bị sưng huyết, phù nề, giống như một vết xước trên da bị rớm máu. Khi bàng quang co bóp để tống nước tiểu ra ngoài, các mạch máu nhỏ sẽ vỡ ra, dẫn đến hiện tượng tiểu ra máu.

Bên cạnh đó, cấu trúc giải phẫu của cơ quan sinh dục nam cũng đóng một vai trò “tiếp tay” cho vi khuẩn. Nhiều nam giới bị hẹp bao quy đầu và dài bao quy đầu ở chứa vi khuẩn gây UTI. Các chất cặn bã, bựa sinh dục tích tụ lâu ngày dưới lớp da quy đầu biến nơi đây thành một “tổ ấm” hoàn hảo cho vi khuẩn sinh sôi, từ đó dễ dàng xâm nhập vào lỗ tiểu và gây viêm.

Nhưng viêm nhiễm chỉ là một góc của tảng băng chìm. Đứng dưới góc độ một bác sĩ lâm sàng, tôi luôn phải vận dụng tư duy chẩn đoán phân biệt để không bỏ sót bất kỳ nguyên nhân nào. Hiện tượng này có thể bắt nguồn từ:

1. Sỏi đường tiết niệu: Sỏi thận, sỏi niệu quản hoặc sỏi bàng quang. Hãy tưởng tượng viên sỏi như một viên đá có cạnh sắc nhọn. Khi dòng nước tiểu đẩy viên sỏi di chuyển, nó sẽ cọ xát, cào rách lớp niêm mạc đường tiểu gây chảy máu kèm theo những cơn đau quặn thận thấu trời xanh.

2. Phì đại tuyến tiền liệt: Căn bệnh quốc dân của các quý ông sau tuổi 50. Tuyến tiền liệt tăng sinh, chèn ép vào niệu đạo, các mạch máu ở đây giãn ra và rất dễ vỡ khi người bệnh phải rặn tiểu.

3. Bệnh lý cầu thận: Viêm cầu thận, IgA… thường gây tiểu máu vi thể kèm theo phù, tăng huyết áp.

4. Báo động đỏ nguy hiểm nhất – Khối u ác tính: Ung thư bàng quang, ung thư thận hoặc ung thư tuyến tiền liệt. Đặc trưng của nhóm này là gây tiểu máu đại thể, nhưng lại hoàn toàn không đau đớn (tiểu máu vô căn). Đây chính là cái bẫy chết người khiến nhiều anh chủ quan.

Biểu hiện ngoài đời thực: Đâu là bình thường, đâu là bất thường?

Nhiều anh gọi điện đến hotline phòng khám hỏi tôi: “Bác sĩ ơi, tôi đi tiểu ra nước màu đỏ, có phải bị bệnh nặng không?”. Tôi luôn hỏi lại: “Trước đó anh có ăn củ dền, thanh long ruột đỏ hay uống thuốc gì không?”.

Thường thì, có một tình trạng gọi là “tiểu máu giả”. Nếu các anh ăn nhiều thực phẩm có màu đỏ hoặc uống một số loại thuốc kháng sinh (như Rifampicin), nước tiểu sẽ có màu đỏ hồng. Tình trạng này hoàn toàn bình thường và sẽ biến mất sau 1-2 ngày khi dừng ăn hoặc dừng thuốc. Một trường hợp khác là tiểu máu sau khi vận động quá sức (chạy marathon, tập tạ nặng liên tục). Cơ bắp bị tổn thương giải phóng myoglobin, hoặc bàng quang bị chấn thương nhẹ do va đập khi chạy, gây ra màu nước tiểu sẫm. Nghỉ ngơi hợp lý, nước tiểu sẽ trong trở lại.

Vậy đâu mới là bất thường thực sự, là “báo động đỏ” bắt buộc phải chân vịt chân vịt chạy ngay đến bệnh viện?

Hãy chú ý đến các dấu hiệu đi kèm sau:

• Tiểu máu kèm đau quặn: Đau dữ dội từ vùng thắt lưng lan xuống vùng bẹn, cơ quan sinh dục. Đây là dấu hiệu điển hình của sỏi đang di chuyển.

• Tiểu máu kèm hội chứng bàng quang kích thích: Tiểu buốt, tiểu rắt, cảm giác như châm chích, mót tiểu liên tục nhưng mỗi lần chỉ ra vài giọt. Đây là dấu hiệu của viêm đường tiết niệu nam với các dấu hiệu nhận biết sớm mà các anh cần lưu tâm.

• Tiểu máu kèm sốt cao, rét run: Vi khuẩn có thể đã lội ngược dòng lên đến thận, gây viêm đài bể thận cấp. Đây là một cấp cứu y khoa, nếu chậm trễ có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết nguy hiểm tính mạng.

• Đặc biệt nguy hiểm – Tiểu máu không đau: Như tôi đã nhấn mạnh, nếu các anh ngoài 50 tuổi, có tiền sử hút thuốc lá nhiều năm, tự nhiên thấy nước tiểu đỏ ngầu nhưng đi tiểu hoàn toàn êm ái, không buốt, không rắt, không đau lưng. Hôm nay bị, ngày mai tự hết như chưa có chuyện gì xảy ra. Đừng mừng thầm! Đó là dấu hiệu cảnh báo cực kỳ sắc bén của ung thư đường tiết niệu, cụ thể là ung thư bàng quang theo các hướng dẫn lâm sàng của Hiệp hội Tiết niệu Châu Âu (EAU).

Những sai lầm tai hại: Tự rước họa vào thân

Lỗi phổ biến nhất mà tôi phải sửa cho bệnh nhân là thói quen tự làm bác sĩ của chính mình.

Nhiều anh thấy tiểu buốt, nước tiểu hơi hồng, liền ra ngay hiệu thuốc đầu ngõ tả bệnh cho cô bán thuốc. Thế là được kê cho một vốc thuốc kháng sinh, kèm theo vài viên thuốc màu xanh (thường là Methylene blue). Thuốc xanh vào làm nước tiểu đổi sang màu xanh lục, che lấp hoàn toàn màu đỏ của máu. Người bệnh thấy không còn đỏ nữa thì yên tâm, uống hết vài ngày thuốc thấy đỡ buốt là nghĩ đã khỏi bệnh.

Hậu quả là gì? Vi khuẩn không được tiêu diệt triệt để, trở nên kháng thuốc. Bệnh chuyển từ viêm cấp tính sang viêm mạn tính, tái đi tái lại, gây xơ hóa niệu đạo. Đau lòng hơn, có trường hợp khối u bàng quang giai đoạn sớm bị bỏ lỡ, mất đi “thời điểm vàng” để phẫu thuật triệt căn, đến khi khối u sùi to, xâm lấn hết cơ bàng quang thì cơ hội cứu chữa đã giảm đi rất nhiều.

Một sai lầm khác là các bài thuốc dân gian truyền tai nhau: uống nước râu ngô, bông mã đề để “thải độc, mát gan”. Các loại lá này có tác dụng lợi tiểu, làm loãng nước tiểu nên màu đỏ sẽ nhạt đi, khiến các anh lầm tưởng bệnh đã thuyên giảm. Cần hiểu rằng, thảo dược không thể làm tan viên sỏi 2cm, càng không thể tiêu diệt được tế bào ung thư.

Hướng xử trí an toàn từ chuyên gia

Lời khuyên chân thành của tôi dành cho các anh: Khi phát hiện nước tiểu có màu bất thường, việc đầu tiên là hãy uống thêm nhiều nước lọc (khoảng 2-2.5 lít/ngày) nếu không có chống chỉ định của bệnh lý tim mạch, suy thận. Việc này giúp làm loãng nước tiểu, hạn chế hình thành cục máu đông gây tắc nghẽn niệu đạo.

Tuyệt đối không tự ý mua thuốc uống, không cố chịu đựng để theo dõi tại nhà quá 24 giờ nếu tình trạng tiểu máu đại thể kèm theo đau đớn hoặc sốt.

Điều trị hiện tượng này không phải là tìm cách dập tắt màu đỏ của nước tiểu, mà là điều trị tận gốc nguyên nhân gây ra nó. Nếu do viêm đường tiết niệu, bác sĩ sẽ kê phác đồ kháng sinh phù hợp, đủ liều. Nếu do sỏi, tùy kích thước mà có thể dùng thuốc tống sỏi hoặc can thiệp ngoại khoa như tán sỏi ngoài cơ thể, tán sỏi nội soi ngược dòng bằng laser. Nếu chẳng may là khối u, việc phát hiện sớm sẽ giúp phác đồ điều trị đạt hiệu quả cao nhất, kéo dài thời gian sống và chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Đừng để sự ngần ngại hoặc chủ quan đánh cược với sức khỏe và bản lĩnh phái mạnh của chính mình. Hãy lắng nghe cơ thể và hành động kịp thời khi nhận được những tín hiệu báo động đỏ từ dòng nước tiểu.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.