Bác sĩ phân tích những đối tượng có nguy cơ cao mắc giãn tĩnh mạch thừng tinh dựa trên chiều cao, cân nặng, thể trạng và thói quen vận động.

Tuần trước, tôi gặp một bạn trẻ sinh năm 2003 tại phòng khám. Cậu ấy sở hữu chiều cao khá lý tưởng – $1\text{m}82$ nhưng chỉ nặng vỏn vẹn $58\text{ kg}$. Cậu tìm đến tôi với nét mặt lo lắng, kể rằng dạo gần đây mỗi khi đi tập gym về hoặc những ngày phải đứng giảng bài trợ giảng lâu, vùng bìu bên trái lại có cảm giác trĩu nặng, âm ỉ rất khó chịu. Sau khi tiến hành siêu âm và thăm khám trực tiếp, tôi chẩn đoán cậu bị giãn tĩnh mạch thừng tinh độ 2.

Cậu ấy ngơ ngác hỏi tôi: “Bác sĩ ơi, em ăn uống lành mạnh, không bia rượu, lại chăm tập thể thao nâng cao sức khỏe, tại sao lại mắc phải căn bệnh này được?”.

Câu hỏi của chàng trai trẻ cũng là thắc mắc chung của rất nhiều nam giới khi đối mặt với bệnh lý này. Thực tế lâm sàng cho thấy, có những đặc điểm về cấu trúc giải phẫu tự nhiên và thói quen sinh hoạt vô tình biến một số người trở thành “đối tượng ưu tiên” của căn bệnh này. Vậy cụ thể ai dễ bị giãn tĩnh mạch thừng tinh? Hãy cùng tôi bóc tách vấn đề này dưới góc nhìn khoa học và kinh nghiệm điều trị thực tế.

Hiểu đúng về cơ chế: Tại sao tĩnh mạch vùng bìu lại bị giãn?

Để trả lời được câu hỏi ai dễ bị giãn tĩnh mạch thừng tinh, trước hết chúng ta cần hiểu qua về cơ chế vận hành của dòng máu tại đây. Tĩnh mạch thừng tinh có nhiệm vụ đưa máu nghèo oxy từ tinh hoàn quay trở về tuần hoàn chung của cơ thể. Để máu có thể chảy ngược dòng trọng lực từ dưới lên trên, bên trong lòng các tĩnh mạch này được thiết kế các van một chiều.

Nếu các van này hoạt động kém hiệu quả hoặc do áp lực quá lớn từ phía trên dồn xuống, máu sẽ bị ứ đọng lại, làm căng phồng và giãn rộng hệ thống tĩnh mạch quanh tinh hoàn.

Hiện tượng này không chỉ gây ra cảm giác căng tức, khó chịu mà nếu để kéo dài, sự ứ máu sẽ làm tăng nhiệt độ ở bìu, gây tổn thương các tế bào mầm và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản của nam giới. Bạn có thể tìm hiểu sâu hơn về cơ chế này qua bài viết về giãn tĩnh mạch thừng tinh (varicocele) nhận diện đúng và giải pháp bảo vệ sức khỏe sinh sản.

Những nhóm đối tượng có nguy cơ cao: Thể trạng và thói quen vận động

Nhiều người nghĩ rằng bệnh lý này xảy ra ngẫu nhiên, nhưng thực tế y văn thế giới và dữ liệu dịch tễ học đã chỉ ra mối liên hệ rất rõ ràng giữa cấu trúc cơ thể, thói quen sinh hoạt với tỷ lệ mắc bệnh.

1. Nhóm nam giới có thể trạng cao và gầy (Chỉ số BMI thấp)

Đây là một trong những phát hiện dịch tễ học thú vị nhưng hoàn toàn logic về mặt giải phẫu. Các nghiên cứu được công bố trên hệ thống thư viện y khoa quốc tế PubMed chỉ ra rằng, những người có chiều cao nổi trội và cơ thể mảnh khảnh thường có nguy cơ bị giãn tĩnh mạch thừng tinh cao hơn hẳn nhóm người có thể trạng tròn trịa hoặc thừa cân.

Nguyên nhân đến từ hai yếu tố:

• Chiều dài của tĩnh mạch: Người càng cao thì chiều dài của tĩnh mạch thừng tinh (đặc biệt là bên trái) càng lớn. Hệ quả là áp lực thủy tĩnh (áp lực cột máu dồn từ trên xuống) tác động lên các van tĩnh mạch ở vùng thấp sẽ mạnh hơn rất nhiều so với người thấp người.

• Hiện tượng “kẹp hạt dẻ” (Nutcracker phenomenon): Ở những người gầy, lớp mỡ đệm quanh các mạch máu lớn trong ổ bụng rất mỏng. Tĩnh mạch thận trái dễ bị kẹp chặt giữa động mạch chủ bụng và động mạch mạc treo tràng trên. Sự chèn ép này làm tăng vọt áp lực ngược dòng về tĩnh mạch tinh hoàn trái (vốn đổ trực tiếp vào tĩnh mạch thận trái), dẫn đến giãn lòng mạch.

2. Người thường xuyên tập gym nặng hoặc lao động mang vác nặng

Tập luyện thể thao là thói quen rất tốt, nhưng nếu tập sai cách hoặc quá tải, nó lại vô tình kích hoạt bệnh lý vùng bẹn bìu phát triển. Khi bạn thực hiện các động tác nâng tạ nặng (như Squat, Deadlift) hoặc mang vác vật nặng, bạn bắt buộc phải gồng cơ bụng và nín thở.

Hành động này làm tăng áp lực bên trong ổ bụng một cách đột ngột và mạnh mẽ. Áp lực này dội ngược xuống hệ thống tĩnh mạch vùng tiểu khung và thừng tinh, khiến các van một chiều phải chịu tải trọng quá mức. Nếu thói quen này lặp đi lặp lại mỗi ngày, các tĩnh mạch sẽ dần mất đi độ đàn hồi và giãn rộng vĩnh viễn.

Lời khuyên lâm sàng: Tôi không khuyên các bạn từ bỏ tập gym hay vận động. Tuy nhiên, nếu bạn thuộc nhóm thể trạng cao gầy hoặc đã bắt đầu có cảm giác hơi tức nhẹ ở bìu, hãy điều chỉnh lại mức tạ, chú ý hít thở đều khi dùng lực (không nín thở gồng bụng quá mức) và nên sử dụng quần lót nâng đỡ bìu chuyên dụng khi tập luyện.

3. Người có đặc thù công việc phải đứng hoặc ngồi quá lâu

Nhân viên văn phòng ngồi liên tục 8-10 tiếng mỗi ngày, cảnh sát giao thông, thợ may, hay đầu bếp phải đứng suốt ca làm việc cũng là những người rất dễ bị giãn tĩnh mạch thừng tinh.

Khi cơ thể ở trạng thái đứng hoặc ngồi một chỗ quá lâu, cơ bắp vùng chân và vùng chậu không co bóp để hỗ trợ đẩy máu về tim. Dưới tác động của trọng lực, máu sẽ có xu hướng ứ đọng lại ở các vùng thấp nhất của cơ thể, trong đó có hệ thống tĩnh mạch xung quanh tinh hoàn.

Làm sao để phân biệt hiện tượng bình thường và bất thường đáng lo?

Rất nhiều bạn nam khi thấy vùng bìu của mình hai bên lệch nhau một chút là đã vô cùng hoảng sợ. Tôi muốn chia sẻ một thực tế lâm sàng để các bạn bớt hoang mang:

• Thế nào là bình thường? Việc tinh hoàn bên trái thường xệ thấp hơn bên phải một chút là hiện tượng giải phẫu hoàn toàn bình thường ở đại đa số nam giới. Nếu bạn không đau tức, không có cảm giác nặng nề khi đứng lâu và kết quả siêu âm kiểm tra định kỳ mạch máu hoàn toàn bình thường, bạn không cần phải lo lắng hay can thiệp gì cả.

• Khi nào đáng lo ngại? Bạn cần đặc biệt lưu ý nếu xuất hiện cảm giác đau âm ỉ, đau tức tăng dần về cuối ngày hoặc sau khi vận động mạnh, sờ vào vùng phía trên tinh hoàn thấy có những búi sợi mềm nhũn như “búi giun” (dấu hiệu của tĩnh mạch bị giãn to). Đặc biệt, nếu nhận thấy một bên tinh hoàn mềm hơn và nhỏ đi rõ rệt, đó có thể là biểu hiện của biến chứng teo tinh hoàn do thiếu máu nuôi dưỡng kéo dài.

Bên cạnh đó, các triệu chứng đau tức vùng bìu đôi khi cũng có thể là biểu hiện của các bệnh lý khác như tràn dịch hoặc nang mào tinh. Bạn nên trang bị thêm kiến thức qua bài viết tràn dịch màng tinh hoàn (hydrocele), nang mào tinh hoàn (spermatocele) – cẩm nang nhận diện và xử trí khoa học để tránh nhầm lẫn.

Quy trình đánh giá chuyên khoa tại phòng khám

Khi một bệnh nhân nghi ngờ mình nằm trong nhóm ai dễ bị giãn tĩnh mạch thừng tinh và tìm đến phòng khám của tôi, quy trình đánh giá sẽ được diễn ra rất cẩn trọng và chuẩn y khoa theo khuyến cáo của American Urological Association (AUA):

Hướng xử trí khoa học và cách phòng ngừa cho từng đối tượng

Không phải tất cả các trường hợp giãn tĩnh mạch thừng tinh đều cần phải lên bàn mổ. Việc lựa chọn phương án điều trị phụ thuộc rất lớn vào mức độ giãn, triệu chứng lâm sàng và kế hoạch sinh con của bạn.

1. Khi nào chỉ cần theo dõi và thay đổi lối sống?

Nếu bạn được chẩn đoán giãn độ nhẹ (độ 1 hoặc độ 2 phát hiện tình cờ), không đau tức và chất lượng tinh dịch đồ hoàn toàn bình thường, hướng xử trí tốt nhất là theo dõi định kỳ mỗi 6 – 12 tháng kết hợp với điều chỉnh lối sống:

• Hạn chế tối đa việc đứng hoặc ngồi một chỗ quá lâu. Cứ sau mỗi 45-60 phút, hãy đứng dậy đi lại nhẹ nhàng.

• Tránh mặc các loại quần lót quá chật, chất liệu không thấm hút gây tăng nhiệt độ vùng bìu. Nên chọn quần lót có thiết kế nâng đỡ bìu tốt nhưng vẫn thông thoáng.

• Khi tập gym, hãy chuyển sang các bài tập cardio nhẹ nhàng, bơi lội hoặc các bài tập tạ vừa sức, tránh nín thở gồng bụng quá mức.

2. Khi nào cần can thiệp phẫu thuật?

Theo hướng dẫn điều trị của Hiệp hội Tiết niệu Châu Âu (EAU), phẫu thuật (thường ưu tiên phương pháp vi phẫu thắt tĩnh mạch thừng tinh giãn – Microsurgical Varicocelectomy) sẽ được chỉ định khi có ít nhất một trong các yếu tố sau:

• Tình trạng đau tức vùng bìu kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và công việc hàng ngày, không đáp ứng với các biện pháp nội khoa thông thường.

• Có bằng chứng rõ ràng về sự suy giảm chất lượng tinh dịch đồ trên nam giới hiếm muộn.

• Phát hiện teo tinh hoàn (thể tích tinh hoàn bên bệnh giảm trên 20% so với bên lành) qua kết quả đo đạc bằng siêu âm.

Lời khuyên gửi tới bạn đọc: Nếu bạn nhận thấy mình có các yếu tố nguy cơ về thể trạng (cao gầy) hoặc thói quen vận động nặng và bắt đầu xuất hiện những cơn đau tức âm ỉ ở vùng bìu, đừng ngần ngại tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa nam học uy tín để được siêu âm và tư vấn hướng xử trí phù hợp nhất. Việc phát hiện và bảo tồn chức năng sinh sản từ sớm luôn là giải pháp an toàn và thông minh nhất cho tương lai của bạn.

Nguồn tham khảo chuyên môn

1. American Urological Association (AUA) – Guidelines on the Diagnosis and Treatment of Varicocele: Patient Evaluation and Management (2023/2024).

2. European Association of Urology (EAU) – Male Infertility Guidelines: The role of body mass index and physical activity in Varicocele development.

3. National Health Service (NHS UK) – Varicocele overview: Risk factors, physical assessment, and when to seek medical advice.

4. PubMed (National Institutes of Health) – Epidemiological analysis of relationship between body mass index, height, and varicocele prevalence in young men.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.