Tuần trước, phòng khám của tôi tiếp nhận một cậu thanh niên tầm 28 tuổi. Cậu ấy bước vào phòng với dáng đi lom khom, một tay guộn lại ôm chặt lấy vùng hạ vị, gương mặt tái mét. Vừa ngồi xuống ghế, cậu đã mếu máo: “Bác sĩ ơi, cứu em với. Mấy ngày nay em bị đau tức ê ẩm vùng bụng dưới, xong từ tối qua cái cơn đau nó lan ra sau lưng, cứ sưng đau dọc thắt lưng bên phải. Em sợ mình bị ung thư hay hỏng mất ‘chuyện ấy’ rồi”. Qua thăm khám và làm các xét nghiệm cận lâm sàng cần thiết, tôi chẩn đoán cậu bị nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) mức độ nặng, vi khuẩn đã bắt đầu có xu hướng ngược dòng lên thận.

Thực ra, câu chuyện của cậu thanh niên này không hề hiếm gặp. Nhiều anh em khi thấy cơ thể có những biểu hiện bất thường ở vùng kín hay vùng bụng dưới thường có tâm lý chủ quan, tặc lưỡi cho qua. Chỉ đến khi cơn đau dọc thắt lưng ở nam xuất hiện dữ dội, đi tiểu buốt ra máu hoặc sốt sình sịch thì mới tá hỏa đi tìm bác sĩ. Đứng dưới góc độ một bác sĩ lâm sàng có 18 năm trong nghề, tôi hiểu sự hoang mang này của các anh. Vùng hạ vị và thắt lưng là những vị trí cực kỳ nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến bản lĩnh phái mạnh và khả năng sinh sản, nên cứ đau ở đấy là lo sốt vó cũng phải thôi.

Bản chất thực sự của tình trạng đau tức bụng dưới và đau dọc thắt lưng ở nam là gì?

Để tôi giải thích một cách dễ hiểu nhất cho anh em nắm được. Hệ tiết niệu của nam giới bao gồm: thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Khi vi khuẩn – phổ biến nhất là vi khuẩn E. coli – xâm nhập vào niệu đạo, chúng sẽ gây ra tình trạng nhiễm trùng đường tiết niệu, gọi tắt là UTI (Urinary Tract Infection). Bình thường, cơ thể có cơ chế tự bảo vệ rất tốt để tống xuất vi khuẩn ra ngoài qua dòng nước tiểu. Ngặt một nỗi, nếu hệ miễn dịch suy giảm hoặc có các yếu tố thuận lợi, vi khuẩn sẽ bám chặt lấy niêm mạc bàng quang, gây viêm bàng quang cấp và dẫn đến cảm giác đau tức, đè nặng ở vùng hạ vị (vùng bụng dưới ngay trên xương mu).

Điều đáng nói là, nếu anh em không điều trị dứt điểm ở giai đoạn sớm, vi khuẩn sẽ không dừng lại ở bàng quang. Chúng sẽ tiếp tục hành trình bò ngược dòng theo đường niệu quản để đi lên thận. Khi nhu mô thận hoặc đài bể thận bị viêm nhiễm, sưng tấy, nó sẽ kích thích các sợi thần kinh cảm giác xung quanh, tạo ra những cơn đau dọc thắt lưng ở nam. Đây chính là hồi chuông cảnh báo đỏ, cho thấy tình trạng nhiễm trùng đã không còn nằm gọn ở đường tiết niệu dưới nữa mà đã lan lên đường tiết niệu trên.

Anh em có thể tìm hiểu sâu hơn về cơ chế nguy hiểm này qua bài viết: vi khuẩn E. coli tấn công và ngược dòng vào đường tiết niệu nam như thế nào để có cái nhìn toàn diện hơn, từ đó biết cách tự bảo vệ mình trước loại “sát thủ thầm lặng” này.

Tại sao người bệnh hay hoang mang và những hiểu lầm tai hại?

Tại phòng khám, tôi gặp không ít trường hợp các anh tự làm bác sĩ cho chính mình. Lỗi phổ biến nhất mà tôi phải sửa cho bệnh nhân là thói quen tự ý ra hiệu thuốc mua vài liều kháng sinh về uống khi thấy tiểu buốt, tiểu rắt. Có người uống vào thấy đỡ đau tức bụng dưới một chút là dừng thuốc ngay. Chính cái sự “nửa vời” này đã vô tình tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc, tiến hóa mạnh hơn và bùng phát dữ dội hơn, dẫn đến biến chứng sưng đau thắt lưng.

Một tâm lý lâm sàng khác là sự nhầm lẫn tai hại giữa đau lưng do bệnh lý tiết niệu với đau lưng do cơ xương khớp hoặc do làm việc quá sức. Nhiều anh nghĩ rằng do mình ngồi máy tính nhiều, do tập gym sai tư thế hay do hôm trước “yêu” hơi quá đà nên mới bị đau thắt lưng. Họ mua cao về dán, đi đấm bóp, bấm huyệt. Đến khi vùng thắt lưng sưng đau, kèm theo sốt cao, rét run mới chịu đi khám thì vi khuẩn đã phá hủy một phần nhu mô thận rồi.

Thường thì, các anh cũng hay lo sợ tình trạng này sẽ gây ra tình trạng “trên bảo dưới không nghe” (rối loạn chức năng cương dương) hay mất khả năng sinh sản. Tôi xin đính chính là bản thân UTI không trực tiếp hủy hoại chức năng sinh lý của tinh hoàn hay dương vật ngay lập tức. Tuy nhiên, tình trạng đau đớn kéo dài ở hạ vị và thắt lưng chắc chắn sẽ làm suy giảm ham muốn. Hơn nữa, nếu viêm nhiễm lan sang tuyến tiền liệt, ống dẫn tinh hay tinh hoàn thì nguy cơ vô sinh hoàn toàn có thể xảy ra.

Một trong những nguyên nhân gốc rễ khiến vi khuẩn ẩn náu và tái phát UTI liên tục ở nam giới chính là các dị tật bao quy đầu. Anh em nên đọc thêm bài viết về: hẹp bao quy đầu và dài bao quy đầu ổ chứa vi khuẩn gây uti dr đông hưng để xem mình có đang thuộc nhóm đối tượng nguy cơ cao này không.

Biểu hiện thực tế ngoài đời thực – Khi nào là bình thường, khi nào là bất thường?

Sách giáo khoa y khoa thường viết rất hàn lâm, nhưng trên thực tế lâm sàng, tôi tóm gọn lại những biểu hiện mà anh em có thể tự cảm nhận rõ ràng nhất như thế này:

• Dấu hiệu cảnh báo UTI giai đoạn bàng quang (Đường tiết niệu dưới): Cảm giác tức nặng, âm ỉ hoặc đau quặn ở vùng bụng dưới (ngay trên xương mu), đặc biệt tăng lên khi bàng quang đầy nước tiểu. Đi tiểu liên tục, mới tiểu xong lại buồn tiểu ngay (tiểu rắt) nhưng mỗi lần chỉ ra vài giọt. Cảm giác nóng rát, buốt tận óc dọc theo niệu đạo mỗi khi dòng nước tiểu đi qua. Nước tiểu đục màu, có mùi khai nồng nặc khó chịu, đôi khi thấy có vài giọt máu tươi ở cuối bãi.

Khi các triệu chứng trên chưa giảm mà anh em bắt đầu thấy xuất hiện tình trạng đau dọc thắt lưng ở nam, đây là lúc bệnh đã chuyển sang giai đoạn bất thường nguy hiểm. Cơn đau thắt lưng do UTI có đặc điểm là đau âm ỉ một bên hoặc cả hai bên mạn sườn sau lưng, vùng hông sát thắt lưng. Cơn đau không thay đổi dù anh em nằm nghỉ hay đổi tư thế (khác hoàn toàn với đau do thoái hóa cột sống hay thoát vị đĩa đệm). Đôi khi, dùng tay vỗ nhẹ vào vùng thắt lưng sẽ thấy đau chói (dấu hiệu rung thận dương tính).

Đặc biệt, nếu có các biểu hiện sau, anh em phải lập tức đến bệnh viện ngay vì đây là dấu hiệu của nhiễm trùng máu hoặc viêm đài bể thận cấp theo các hướng dẫn điều trị của Hiệp hội Tiết niệu Châu Âu (EAU):

• Sốt cao trên 38.5°C, người rét run cầm cập, vã mồ hôi.

• Buồn nôn và nôn mửa liên tục, không ăn uống được gì.

• Mệt mỏi lả người, huyết áp tụt, tiểu cực ít hoặc vô niệu (không có nước tiểu).

Nếu muốn nhận biết sớm hơn các tín hiệu đầu tiên của căn bệnh này trước khi nó biến chứng sang đau lưng, anh em có thể tham khảo bài viết: cảnh báo viêm đường tiết niệu nam dấu hiệu nhận biết sớm và giải pháp từ chuyên gia.

Hướng xử trí an toàn và lời khuyên từ Bác sĩ

Để giải quyết dứt điểm tình trạng đau tức bụng dưới và đau dọc thắt lưng ở nam do UTI, chúng ta cần một chiến lược điều trị toàn diện và tuân thủ nghiêm ngặt theo phác đồ y khoa y học chứng cứ.

1. Điều trị bằng thuốc (Bắt buộc)

Vì đây là nhiễm trùng do vi khuẩn, việc dùng kháng sinh là không thể bàn cãi. Tuy nhiên, vì vi khuẩn đã lan lên đường tiết niệu trên gây đau thắt lưng, thời gian dùng kháng sinh thường phải kéo dài từ 7 đến 14 ngày, chứ không phải 3-5 ngày như viêm bàng quang thông thường. Bác sĩ sẽ lựa chọn kháng sinh phổ rộng ban đầu, sau đó điều chỉnh theo kết quả kháng sinh đồ. Anh em tuyệt đối phải uống đúng liều, đủ ngày, không được tự ý dừng thuốc ngay cả khi hết đau lưng.

2. Chế độ chăm sóc tại nhà

• Uống đủ nước: Hãy uống từ 2 đến 2.5 lít nước mỗi ngày (theo khuyến cáo sức khỏe của NHS Anh Quốc). Nước tiểu chính là phương tiện tự nhiên tốt nhất để “súc rửa” bàng quang và niệu quản, tống khứ vi khuẩn ra ngoài. Đừng vì sợ tiểu buốt mà lười uống nước, đó là sai lầm chết người.

• Tuyệt đối không nhịn tiểu: Khi có nhu cầu, hãy đi tiểu ngay. Nhịn tiểu làm nước tiểu ứ đọng, tạo môi trường nuôi cấy vi khuẩn lý tưởng.

• Vệ sinh vùng kín đúng cách: Rửa sạch bộ phận sinh dục hàng ngày. Nếu có tình trạng dài hoặc hẹp bao quy đầu, sau khi điều trị hết đợt cấp tính của UTI, anh em nên tiến hành thủ thuật cắt bao quy đầu để loại bỏ hoàn toàn ổ trú ngụ của vi khuẩn.

• Kiêng quan hệ tình dục: Trong thời gian điều trị, hãy để hệ tiết niệu và sinh dục được nghỉ ngơi, tránh làm tổn thương thêm niêm mạc niệu đạo và hạn chế lây nhiễm chéo cho bạn tình.

Nhiễm trùng đường tiết niệu ở nam giới không đơn giản như ở nữ giới do cấu tạo giải phẫu niệu đạo nam dài hơn. Một khi đã có biểu hiện đau dọc thắt lưng ở nam, chứng tỏ vi khuẩn đã đi một chặng đường dài và đang đe dọa trực tiếp đến chức năng lọc máu của thận. Đừng để sự chủ quan hay ngại ngùng nhất thời làm ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài và bản lĩnh của bản thân.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.