Sinh thiết tuyến tiền liệt có thể gây nhiễm trùng nếu không dự phòng đúng cách. Bài viết phân tích nghiên cứu quốc tế về kháng sinh dự phòng, fosfomycin và nguy cơ kháng thuốc sau sinh thiết.
Nhiều bệnh nhân khi được chỉ định sinh thiết tuyến tiền liệt thường hỏi tôi một câu khá giống nhau:
“Bác sĩ ơi, sinh thiết có dễ bị nhiễm trùng không?”
Thực ra, nỗi lo này không phải vô lý. Sinh thiết tuyến tiền liệt là thủ thuật khá thường gặp để chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt, nhưng vì kim sinh thiết đi qua vùng có nhiều vi khuẩn ở trực tràng nên vẫn có nguy cơ gây viêm đường tiểu, sốt hoặc nặng hơn là nhiễm khuẩn huyết.
Trong thực tế thăm khám, phần lớn trường hợp diễn tiến nhẹ và hồi phục tốt. Tuy nhiên vài năm gần đây, tôi gặp nhiều hơn những ca nhiễm trùng sau sinh thiết liên quan đến vi khuẩn kháng kháng sinh, đặc biệt là nhóm fluoroquinolone.
Một phân tích gộp lớn đăng trên The Journal of Urology năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ hơn 14.000 bệnh nhân để đánh giá: dùng kháng sinh dự phòng như thế nào thì hợp lý hơn trước sinh thiết tuyến tiền liệt.
Nguồn bài gốc:
European Association of Urology – Urological Infections Publications Appendices
Sinh thiết tuyến tiền liệt vì sao có thể gây nhiễm trùng?
Sinh thiết tuyến tiền liệt thường được thực hiện dưới hướng dẫn siêu âm. Kim sinh thiết đi qua trực tràng hoặc tầng sinh môn để lấy mô tuyến tiền liệt xét nghiệm.
Khi đi qua trực tràng, vi khuẩn đường ruột có thể theo kim vào đường tiết niệu hoặc máu. Đa số chỉ gây:
- tiểu buốt
- sốt nhẹ
- tiểu đục
Nhưng một số trường hợp có thể tiến triển thành:
- viêm đường tiết niệu nặng
- viêm tuyến tiền liệt cấp
- nhiễm khuẩn huyết (sepsis)
Nguy cơ này tăng lên nếu:
- có đặt ống thông tiểu kéo dài
- từng dùng nhiều kháng sinh trước đó
- đái tháo đường
- suy giảm miễn dịch
- mang vi khuẩn kháng thuốc ở trực tràng
Ở người có tiền sử đặt sonde tiểu hoặc bí tiểu kéo dài, nguy cơ viêm nhiễm tiết niệu thường phức tạp hơn bình thường. Bệnh nhân có thể đọc thêm:
Mối liên hệ giữa việc đặt ống thông tiểu khi sinh và nguy cơ viêm nhiễm sau đó
Nghiên cứu quốc tế nói gì về kháng sinh dự phòng?
Phân tích gộp này bao gồm:
- 59 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên
- hơn 14.000 bệnh nhân
- đánh giá 7 chiến lược dự phòng kháng sinh khác nhau
Kết quả cho thấy:
Có dùng kháng sinh dự phòng vẫn tốt hơn không dùng
Nhóm có dùng kháng sinh dự phòng giảm khoảng 44% nguy cơ biến chứng nhiễm trùng so với nhóm không dùng.
Đây là lý do hầu hết các hướng dẫn tiết niệu hiện nay vẫn khuyến nghị dự phòng kháng sinh trước sinh thiết tuyến tiền liệt.
Tuy nhiên, vấn đề không còn nằm ở chuyện “có dùng hay không”, mà là:
- dùng thuốc gì
- trong bao lâu
- có cần cá thể hóa theo nguy cơ kháng thuốc hay không
Một liều duy nhất có thể chưa đủ
Có thời gian nhiều nơi ưu tiên dùng kháng sinh thật ngắn để giảm nguy cơ kháng thuốc. Nhưng nghiên cứu này cho thấy:
- dùng một liều duy nhất cho hiệu quả kém hơn phác đồ 3 ngày
- dùng đủ 1 ngày tương đối gần với hiệu quả 3 ngày
Từ góc nhìn lâm sàng, điều này khá hợp lý. Một số loại kháng sinh chỉ duy trì nồng độ hiệu quả trong thời gian ngắn. Nếu thuốc hết tác dụng quá sớm trong khi vi khuẩn vẫn còn xâm nhập thì nguy cơ nhiễm trùng sẽ tăng lên.
Dù vậy, nghiên cứu cũng lưu ý rằng bằng chứng hiện tại chưa đủ mạnh để kết luận mọi bệnh nhân đều cần kéo dài kháng sinh nhiều ngày.
Vì sao fluoroquinolone dần bị hạn chế?
Fluoroquinolone từng là nhóm thuốc phổ biến nhất trong dự phòng sinh thiết tuyến tiền liệt. Các thuốc như ciprofloxacin được dùng rất rộng rãi trong nhiều năm.
Nhưng có hai vấn đề lớn:
1. Vi khuẩn kháng thuốc tăng lên
Nhiều vi khuẩn đường ruột hiện nay không còn nhạy với fluoroquinolone như trước.
2. Nguy cơ tác dụng phụ
European Commission đã hạn chế fluoroquinolone trong dự phòng thủ thuật tiết niệu vì nguy cơ:
- tổn thương gân
- thần kinh
- tim mạch
- tác dụng phụ kéo dài ở một số bệnh nhân
Thông tin tham khảo thêm:
European Medicines Agency – Fluoroquinolone restrictions
Fosfomycin có phải lựa chọn thay thế tốt?
Một điểm đáng chú ý trong nghiên cứu là fosfomycin cho kết quả khá tích cực.
Trong 3 thử nghiệm lâm sàng:
- nhóm dùng fosfomycin có tỷ lệ nhiễm trùng thấp hơn nhóm fluoroquinolone
Nhưng tác giả cũng rất thận trọng. Họ không kết luận fosfomycin là “thuốc tốt nhất”, vì:
- số nghiên cứu còn ít
- hiệu quả thay đổi theo từng quốc gia
- tình trạng kháng thuốc địa phương khác nhau
Trong thực tế, lựa chọn kháng sinh vẫn nên dựa vào:
- mô hình kháng thuốc tại bệnh viện
- tiền sử dùng kháng sinh
- bệnh nền
- nguy cơ cá nhân của từng bệnh nhân
Có nên làm cấy vi khuẩn trước sinh thiết?
Một hướng tiếp cận được quan tâm nhiều là:
- lấy mẫu phết trực tràng trước sinh thiết
- tìm vi khuẩn kháng thuốc
- sau đó chọn kháng sinh phù hợp
Nghiên cứu cho thấy chiến lược này giúp giảm biến chứng nhiễm trùng tốt hơn so với dùng kháng sinh “kinh nghiệm” giống nhau cho tất cả mọi người.
Trong thực tế, cách làm này thường phù hợp hơn với:
- người từng nhiễm trùng tiết niệu tái phát
- đã dùng nhiều kháng sinh
- từng nhập viện
- có đặt sonde tiểu kéo dài
Phối hợp nhiều loại kháng sinh có tốt hơn?
Một số nghiên cứu cho thấy phối hợp nhiều kháng sinh có thể làm giảm nhiễm trùng sau sinh thiết tuyến tiền liệt.
Tuy nhiên:
- các phác đồ rất khác nhau
- chưa có công thức chuẩn
- nguy cơ làm tăng kháng thuốc vẫn là điều cần cân nhắc
Từ góc nhìn bác sĩ điều trị, tôi nghĩ đây không phải lựa chọn nên áp dụng đại trà cho tất cả bệnh nhân.
Sinh thiết đường tầng sinh môn có giảm nhiễm trùng hơn không?
Đây là câu hỏi tôi gặp khá thường xuyên gần đây.
Sinh thiết qua tầng sinh môn có xu hướng giảm nguy cơ nhiễm trùng hơn đường trực tràng vì kim không đi xuyên qua trực tràng chứa nhiều vi khuẩn.
Tuy nhiên nghiên cứu này chưa có đủ dữ liệu mạnh để đưa ra kết luận rõ ràng cho nhóm sinh thiết tầng sinh môn.
Khi nào cần đi khám ngay sau sinh thiết tuyến tiền liệt?
Sau sinh thiết, bệnh nhân nên liên hệ bác sĩ nếu có:
- sốt trên 38 độ
- rét run
- tiểu khó tăng dần
- tiểu đục nhiều
- bí tiểu
- mệt lả
- tụt huyết áp
Đặc biệt trong 48–72 giờ đầu.
Không nên tự mua thêm kháng sinh nếu chưa được đánh giá lại.
Một vài điều bệnh nhân thường hiểu nhầm
Nhiều người nghĩ:
“Đã uống kháng sinh dự phòng thì chắc chắn không bị nhiễm trùng.”
Điều này không đúng hoàn toàn.
Kháng sinh giúp giảm nguy cơ, nhưng không thể loại bỏ nguy cơ tuyệt đối. Ngoài thuốc, còn nhiều yếu tố ảnh hưởng:
- kỹ thuật sinh thiết
- tình trạng kháng thuốc
- bệnh nền
- vệ sinh
- đường sinh thiết
Trong thực tế thăm khám tiết niệu, tôi thấy những trường hợp có bí tiểu kéo dài hoặc nước tiểu ứ đọng thường dễ bị viêm hơn do dòng tiểu lưu thông kém. Bệnh nhân có thể đọc thêm:
Tại sao cơ sàn chậu yếu lại khiến nước tiểu ứ đọng và gây viêm?
Một số tình trạng viêm tiết niệu kéo dài cũng ảnh hưởng đến sức khỏe chung của gia đình, phụ nữ sau sinh và chăm sóc trẻ nhỏ:
Tác động của viêm tiết niệu đến số lượng và chất lượng sữa mẹ
Tài liệu tham khảo ngoài
Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.
