Đi tiểu buốt là viêm bàng quang hay đã suy thận? Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng hướng dẫn cách phân biệt viêm đường tiết niệu trên và dưới để điều trị kịp thời.

“Bác sĩ ơi, tôi đi tiểu buốt, đau quặn cả bụng dưới, có phải tôi sắp hỏng mất hai quả thận rồi không?”.

Tuần trước, một bệnh nhân nam còn khá trẻ bước vào phòng khám của tôi với gương mặt tái mét, vừa lo lắng vừa ngượng ngùng hỏi câu đó. Thực ra, đây là tâm lý chung của rất nhiều người. Cứ hễ nhắc đến hai từ “tiết niệu” là các anh, các chị lại nghĩ ngay đến suy thận, đến chạy thận nhân tạo, rồi hoang mang đến mất ăn mất ngủ.

Với 18 năm lăn lộn trong ngành Ngoại Tiết niệu và Nam khoa, tôi gặp tình huống này như cơm bữa. Nhiều người cứ thấy đau, thấy buốt là tự ra hiệu thuốc mua vài liều kháng sinh uống đại vào, thấy đỡ là thôi. Họ không biết rằng hệ tiết niệu của chúng ta chia làm hai tầng rõ rệt: tầng trên và tầng dưới. Việc cào bằng hai khái niệm này, hoặc tự ý chữa trị, chính là con đường ngắn nhất dẫn đến những biến chứng nguy hiểm.

Bản chất của hệ tiết niệu và nỗi hoang mang “nhầm tầng”

Để hiểu một cách đơn giản, hệ tiết niệu giống như một hệ thống xử lý nước thải của cơ thể. Thận và niệu quản (đường dẫn nước tiểu từ thận xuống) nằm ở tầng trên. Bàng quang và niệu đạo (đường dẫn nước tiểu ra ngoài) nằm ở tầng dưới.

Khi vi khuẩn tấn công vào hệ thống này, chúng ta gọi chung là nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI). Thế nhưng, mức độ nguy hiểm và cách xử lý ở hai tầng này lại hoàn toàn khác nhau.

Thường thì vi khuẩn (phổ biến nhất là E. coli) sẽ xuất phát từ bên ngoài, đi ngược dòng từ niệu đạo lên bàng quang. Đây gọi là nhiễm trùng đường tiết niệu dưới. Bạn có thể tìm hiểu kỹ hơn về cơ chế này qua bài viết vi khuẩn E. coli tấn công và ngược dòng vào đường tiết niệu nam như thế nào mà tôi đã từng phân tích rất chi tiết.

Ngặt một nỗi, nếu chúng ta chủ quan không điều trị dứt điểm ở tầng dưới, lũ vi khuẩn này sẽ tiếp tục “leo thang” lên niệu quản và tấn công vào thận, gây ra viêm đường tiết niệu trên (mà điển hình và nguy hiểm nhất là viêm đài bể thận cấp, hay ảnh hưởng sâu vào cầu thận). Lúc này, câu chuyện không còn là chuyện tiểu buốt, tiểu rắt thông thường nữa, mà là sinh mạng của hai quả thận.

Nhận diện triệu chứng: Đâu là viêm bàng quang, đâu là viêm cầu thận?

Trên lâm sàng, tôi luôn phải rạch ròi giữa hai nhóm bệnh này dựa vào biểu hiện thực tế của bệnh nhân, chứ không đơn thuần là chép từ sách giáo khoa ra. Bạn hãy tự kiểm tra xem mình đang ở nhóm nào:

1. Biểu hiện ở đường tiết niệu dưới (Viêm bàng quang, viêm niệu đạo)

Đây là tầng “gác cửa”, triệu chứng chủ yếu mang tính chất tại chỗ và kích thích đường tiểu:

• Mót tiểu liên tục: Vừa đi xong lại muốn đi tiếp, nhưng mỗi lần chỉ ra vài giọt.

• Cảm giác buốt rát: Đau rát dọc niệu đạo khi nước tiểu đi qua, có cảm giác như “bỏng lửa”.

• Nước tiểu bất thường: Nước tiểu đục, có mùi khai nồng nặc, đôi khi cuối bãi có lẫn vài giọt máu tươi.

• Đau tức vùng hạ vị: Đau âm ỉ vùng bụng dưới rốn (vị trí của bàng quang).

Điều đáng nói là ở giai đoạn này, cơ thể toàn thân thường vẫn khá ổn định. Bệnh nhân ít khi bị sốt cao, vẫn có thể đi làm, sinh hoạt bình thường dù rất khó chịu. ở nam giới, các yếu tố cấu tạo như hẹp bao quy đầu và dài bao quy đầu ở chứa vi khuẩn gây UTI là những nguyên nhân hàng đầu khiến vi khuẩn tích tụ và gây ra tình trạng này.

2. Biểu hiện ở đường tiết niệu trên (Viêm cầu thận, viêm đài bể thận)

Khi vi khuẩn đã thâm nhập vào nhu mô thận, cơ thể sẽ phát ra những tín hiệu báo động đỏ mang tính chất toàn thân cực kỳ dữ dội:

• Sốt cao rét run: Sốt đùng đùng, nhiệt độ có thể lên tới 39 – 40 độ C, kèm theo những cơn rét run cầm cập. Đây là dấu hiệu nhiễm trùng huyết đang cận kề.

• Đau hông lưng dữ dội: Đau ở một hoặc cả hai bên mạn sườn, đau nhói, đau quặn, đau tăng lên khi bác sĩ ấn vào hoặc vỗ vào vùng hông lưng (dấu hiệu rung thận dương tính).

• Nôn và buồn nôn: Cơ thể mệt mỏi rã rời, chán ăn, kèm theo cảm giác buồn nôn liên tục do độc tố không được thận đào thải tốt.

• Phù và thay đổi lượng nước tiểu: Nếu tổn thương sâu vào cầu thận (theo các hướng dẫn của Hiệp hội Thận học quốc tế), bệnh nhân có thể bị phù mặt, phù chân, tiểu ra máu toàn bãi (nước tiểu màu đỏ hoặc như nước vối) và lượng nước tiểu giảm hẳn (thiểu niệu).

Nói một cách dễ hiểu: Viêm tiết niệu dưới khiến bạn “khổ sở khi đi vệ sinh”, còn viêm tiết niệu trên khiến bạn “sụp đổ toàn thân”. Việc phân biệt viêm đường tiết niệu trên (viêm cầu thận) và tiết niệu dưới chính là ranh giới giữa một căn bệnh nhiễm trùng thông thường và một cấp cứu y khoa nội – ngoại khoa nguy hiểm.

Những sai lầm tai hại khiến bệnh nhẹ hóa hiểm nghèo

Lỗi phổ biến nhất mà tôi phải sửa cho bệnh nhân tại phòng khám là thói quen “tự làm bác sĩ”. Có ba sai lầm kinh điển mà tôi thấy hoài:

• Uống kháng sinh ngắt quãng: Thấy tiểu buốt, ra tiệm mua kháng sinh uống 2 ngày, thấy hết buốt là dừng. Hệ quả? Vi khuẩn không chết hết, chúng kháng thuốc và tiến hóa thành chủng “siêu vi khuẩn”. Sau đó, chúng lẳng lặng bò ngược lên thận, gây viêm đài bể thận mạn tính mà không hề báo trước.

• Uống nước râu ngô để “trị” viêm tiết niệu trên: Nước râu ngô, bông mã đề có tác dụng lợi tiểu, rất tốt cho việc làm sạch đường tiểu dưới khi bị viêm bàng quang nhẹ. Nhưng nếu bạn đang sốt đùng đùng, đau quặn thận do viêm cầu thận mà vẫn ôm nồi nước lá ở nhà, bạn đang tự đẩy mình vào nguy cơ suy thận cấp tính.

• Nhầm lẫn với bệnh phụ khoa/nam khoa khác: Nhiều anh thấy tiểu buốt, đau tức tinh hoàn thì nghĩ ngay đến bệnh xã hội rồi giấu diếm. Nhiều chị lại tưởng viêm âm đạo nên tự thụt rửa sâu, vô tình đẩy vi khuẩn từ ngoài vào sâu hơn trong niệu đạo. Để tránh những nhầm lẫn này, việc nhận biết cảnh báo viêm đường tiết niệu nam dấu hiệu nhận biết sớm và giải pháp từ chuyên gia là vô cùng cần thiết.

Đứng dưới góc độ lâm sàng: Bác sĩ sẽ làm gì khi bạn đi khám?

Nhiều bệnh nhân sợ đi khám vì lo phải làm những thủ thuật đau đớn. Hãy yên tâm, quy trình chẩn đoán phân biệt hiện nay rất nhẹ nhàng và chính xác. Đứng trước một ca nghi ngờ viêm tiết niệu, tôi thường chỉ định:

1. Xét nghiệm nước tiểu (Tổng phân tích và nuôi cấy): Xem có bạch cầu, hồng cầu hay vi khuẩn không. Nuôi cấy nước tiểu giúp chỉ mặt đặt tên chính xác loại vi khuẩn nào đang phá hoại để làm kháng sinh đồ, dùng đúng thuốc, trúng đích.

2. Xét nghiệm máu: Đánh giá mức độ nhiễm trùng (bạch cầu, CRP) và chức năng thận (Ure, Creatinin). Nếu Creatinin tăng cao, chứng tỏ cầu thận đang có vấn đề nghiêm trọng.

3. Siêu âm hệ tiết niệu: Đây là “mắt thần” giúp tôi nhìn rõ hình thái của thận và bàng quang. Có bị ứ nước không? Thận có bị sưng nề không? Bàng quang có dày thành không? Có sỏi chèn ép đường tiểu không?

Theo khuyến cáo từ các hướng dẫn lâm sàng của Hiệp hội Tiết niệu Châu Âu (EAU) và Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA) đăng tải trên PubMed, việc kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng này là tiêu chuẩn vàng để đưa ra phác đồ điều trị an toàn, tránh lạm dụng kháng sinh bừa bãi.

Hướng xử trí an toàn: Lời khuyên từ bác sĩ Hưng

Nếu bạn chỉ có các triệu chứng của đường tiết niệu dưới (tiểu buốt nhẹ, không sốt, không đau lưng): Bạn có thể theo dõi tại nhà trong 1 – 2 ngày bằng cách uống thật nhiều nước (khoảng 2.5 lít nước mỗi ngày) để cơ thể tự “sục rửa” bàng quang. Tuyệt đối không nhịn tiểu. Vệ sinh vùng kín đúng cách từ trước ra sau (đặc biệt là với phụ nữ).

Nhưng, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào sau đây, bắt buộc phải đến bệnh viện ngay lập tức:

• Sốt cao, rét run, vã mồ hôi.

• Đau thắt vùng hông lưng, đau không chịu nổi kể cả khi nằm yên.

• Tiểu ra máu cục, nước tiểu màu đỏ tươi hoặc sẫm như màu bã cà phê.

• Đã uống thuốc 3 ngày không đỡ, hoặc tiểu ngày càng ít đi, mặt mũi húp híp.

Hệ tiết niệu, đặc biệt là bản lĩnh nam giới và sức khỏe sinh sản của nữ giới, cần được chăm sóc một cách khoa học. Đừng để một nhiễm trùng bàng quang đơn giản biến thành cơn ác mộng suy thận mạn tính chỉ vì sự thiếu hiểu biết hoặc chủ quan.

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp những rắc rối khó nói về đường tiểu, đừng ngần ngại nhắn tin hoặc đặt lịch khám để tôi trực tiếp tư vấn và đưa ra giải pháp điều trị dứt điểm, an toàn nhất.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.