Rất nhiều mẹ bỉm sữa nỗ lực lấy lại vóc dáng nhưng vô tình khiến tình trạng rỉ tiểu trầm trọng hơn. Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng phân tích cơ chế và hướng dẫn tập luyện an toàn.

Có một nghịch lý thế này mà tôi thường xuyên chứng kiến tại phòng khám: Nhiều người mẹ sau sinh vì muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng thon gọn đã rất tích cực quay trở lại phòng tập. Họ chọn các bài tập cường độ cao, nâng tạ hoặc tập squat. Thế nhưng, vóc dáng chưa thấy cải thiện rõ rệt thì một nỗi khổ tâm khác lại ập đến. Mỗi lần cố sức đẩy tạ, gồng bụng hoặc nhảy dây, một dòng nước tiểu nhỏ lại vô tình rỉ ra. Họ ngỡ ngàng nhận ra việc bê đồ nặng hay tập gym lại làm tình trạng són tiểu sau sinh tồi tệ hơn.

Sự hoang mang này hoàn toàn có thật và rất dễ hiểu. Tập thể dục vốn là tốt, tại sao nâng vật nặng hay vận động thể hình lại phản tác dụng đối với hệ tiết niệu? Bản thân cơ thể người phụ nữ sau quá trình mang thai và sinh nở đã phải chịu đựng những thay đổi lớn về mặt giải phẫu mà nếu không thấu hiểu, chúng ta sẽ vô tình gây thêm áp lực lên những tổn thương chưa kịp lành.

 Để hiểu rõ hơn về bức tranh toàn cảnh của những rắc rối tiểu tiện sau khi sinh, chị em có thể đọc bài viết: Són tiểu sau sinh: Giải mã nỗi niềm thầm kín từ góc nhìn bác sĩ.

Cơ chế sinh lý bệnh: Áp lực ổ bụng và sự bất lực của sàn chậu

Để giải thích điều này một cách khoa học nhưng dễ hiểu nhất dưới góc độ chuyên khoa Tiết niệu và Sản chậu, tôi thường dùng hình ảnh một quả bóng bay chứa nước.

Bàng quang của chúng ta chính là quả bóng, niệu đạo (đường tiểu) là chiếc cổ bóng được cột chặt, còn hệ thống cơ sàn chậu và dây chằng giống như một bàn tay nâng đỡ quả bóng đó từ phía dưới. Theo các tài liệu hướng dẫn của Hiệp hội Niệu khoa Hoa Kỳ (AUA) và Mayo Clinic, hiện tượng rỉ tiểu khi vận động mạnh được xếp vào nhóm són tiểu gắng sức (Stress Urinary Incontinence).

Khi bạn thực hiện các động tác như nâng một vật nặng, tập squat với tạ, gập bụng (sit-ups) hay thực hiện các động tác nhảy (jumping jacks), cơ bụng của bạn bắt buộc phải co thắt mạnh. Sự co thắt này làm tăng đột ngột áp lực bên trong ổ bụng (intra-abdominal pressure), tạo một lực đẩy mạnh từ trên xuống dưới, đè trực tiếp lên bàng quang.

Nếu là một người phụ nữ chưa từng sinh nở, hệ thống cơ sàn chậu của họ đủ khỏe mạnh để co thắt đối ứng, ép chặt niệu đạo và giữ cho nước tiểu không thoát ra ngoài. Tuy nhiên, với phụ nữ hậu sản, câu chuyện lại hoàn toàn khác.

Tại sao hệ thống nâng đỡ của sản phụ lại suy yếu?

Sau hành trình mang thai chín tháng mười ngày, toàn bộ hệ thống cơ và mô liên kết vùng chậu đã bị kéo căng tối đa dưới sức nặng của thai nhi và sự lỏng lẻo do hormone Relaxin gây ra. Dù bạn sinh thường phải rạch tầng sinh môn hay sinh mổ, phần “nền móng” này thực tế đã bị suy giảm đáng kể về mặt trương lực cơ.

Hiểu về tầm quan trọng của hệ thống nâng đỡ vùng đáy chậu thông qua bài viết: Sàn chậu sau sinh: Nền móng thầm lặng quyết định sức khỏe phái đẹp.

Khi tấm lưới sàn chậu đang yếu mà bạn lại vội vã bế đồ nặng, xách xô nước đầy hoặc tập các bài tập tạ nặng, lực ép từ ổ bụng dội xuống sẽ vượt quá khả năng chịu đựng của cơ vòng niệu đạo. “Chiếc van” bàng quang bị bung ra, và đó là lý do vì sao hoạt động mạnh hay tập gym lại làm tình trạng són tiểu sau sinh tồi tệ hơn. Việc cố gắng gồng mình tập luyện lúc này giống như việc bạn bắt một người đang bị chấn thương chân phải gánh một vật nặng trên vai vậy.

Phân biệt giữa diễn tiến sinh lý và dấu hiệu bất thường

Từ kinh nghiệm lâm sàng của tôi, không phải bất cứ trường hợp rỉ tiểu nào sau khi làm nặng cũng cần phải can thiệp y khoa chuyên sâu. Chúng ta cần có sự phân định rõ ràng:

• Khi nào có thể tiếp tục theo dõi? Nếu bạn mới sinh trong vòng 1-2 tháng đầu, thỉnh thoảng khi xách một túi đồ hơi nặng mới bị rỉ một vài giọt nước tiểu nhỏ, sau đó cơ thể tự cân bằng và tình trạng thưa thớt dần thì đây có thể là giai đoạn phục hồi sinh lý tự nhiên. Lúc này, bạn chỉ cần điều chỉnh lại lối sống và tránh làm việc nặng quá sức.

• Khi nào đáng lo ngại và cần đi khám? Tình trạng rỉ tiểu xuất hiện liên tục mỗi khi bạn đi bộ nhanh, bế con nhỏ, hoặc tập các bài tập tay không (không dùng tạ). Lượng nước tiểu rỉ ra nhiều gây ẩm ướt quần, kéo dài quá 3 tháng sau sinh và có xu hướng tăng dần về mức độ. Nghiêm trọng hơn, nếu bạn cảm thấy có một khối phồng trì nặng ở vùng kín khi đứng lên hoặc khi ho, đây có thể là dấu hiệu của sa các cơ quan vùng chậu (sa bàng quang, sa tử cung) do sàn chậu bị quá tải.

Hiểu lầm tai hại: Tập nặng để “đốt mỡ” và co hồi vùng kín

Nhiều chị em rỉ tai nhau rằng phải tập các bài tập cơ bụng, Squat thật sâu hoặc tập các bài cardio cường độ cao thì mới mong cơ thể săn chắc và vùng kín co hồi lại sau sinh. Đây là một quan niệm sai lầm rất phổ biến.

Các bài tập cường độ cao không có tác dụng chọn lọc lên cơ sàn chậu mà trái lại, nó làm tăng áp lực dội ngược. Việc cố gắng tập bụng khi cơ sàn chậu còn yếu thậm chí còn làm trầm trọng thêm tình trạng tách cơ thẳng bụng (diastasis recti) và làm suy yếu thêm vùng đáy chậu.

 Tìm hiểu đúng bản chất của sự phục hồi tổng thể và các can thiệp thẩm mỹ an toàn sau sinh tại: Phục hồi sau sinh và Mommy Makeover: Những điều phụ nữ cần hiểu rõ trước khi lựa chọn can thiệp thẩm mỹ.

Bác sĩ đánh giá những gì khi bạn đi khám?

Khi tiếp nhận một ca bệnh bị rỉ tiểu do tập luyện quá sức sau sinh, tôi không chỉ đơn thuần hỏi về triệu chứng. Quy trình đánh giá chuẩn y khoa dựa trên các hướng dẫn của Hiệp hội Niệu khoa Châu Âu (EAU) sẽ bao gồm:

1. Khai thác tiền sử: Cuộc chuyển dạ diễn ra bao lâu, có rạch tầng sinh môn hay không, cân nặng của em bé lúc sinh và thói quen tập luyện hiện tại của người mẹ.

2. Khám lâm sàng chuyên sâu: Đánh giá độ vững chắc của thành trước âm đạo (nơi bàng quang tựa vào) và kiểm tra xem có tình trạng sa tạng chậu hay không.

3. Đo trương lực cơ sàn chậu: Sử dụng các biện pháp chuyên khoa để xem khả năng co thắt chủ động của nhóm cơ này đang ở mức độ nào trên thang điểm chuẩn.

Giải pháp bảo tồn và hướng dẫn tập luyện an toàn cho mẹ bỉm sữa

Nếu bạn nhận thấy việc tập gym lại làm tình trạng són tiểu sau sinh tồi tệ hơn, bước đầu tiên là hãy tạm ngưng các bài tập gây áp lực lớn lên ổ bụng. Thay vào đó, hãy áp dụng một lộ trình phục hồi có tính toán khoa học:

1. Thay đổi chiến lược tập luyện (Lựa chọn bài tập Low-impact)

• Thay vì chạy bộ, nhảy dây hay squat nặng, hãy chuyển sang đi bộ nhẹ nhàng, tập các bài tập yoga cho phụ nữ sau sinh, hoặc bơi lội (khi vết thương đã lành hoàn toàn). Những bài tập này giúp tăng tuần hoàn máu mà không làm tăng áp lực ổ bụng đột ngột.

• Khi cần bế em bé hoặc nhấc một vật từ dưới đất lên, hãy áp dụng nguyên tắc: Thở ra khi gắng sức. Trước khi nâng vật nặng, hãy chủ động co thắt nhẹ cơ sàn chậu, từ từ hạ đầu gối xuống (giữ thẳng lưng) rồi nâng vật lên trong lúc thở ra bằng miệng. Tuyệt đối không nín thở khi bưng bê đồ nặng.

2. Ưu tiên tập phục hồi cơ sàn chậu trước khi tập thể hình

Bạn cần làm cho “nền móng” vững chắc trước khi xây dựng “ngôi nhà” vóc dáng. Bài tập Kegel là một phương pháp cốt lõi đã được PubMed và nhiều nghiên cứu lâm sàng chứng minh hiệu quả.

• Cách thực hiện: Hãy co thắt nhóm cơ xung quanh âm đạo và hậu môn giống như bạn đang cố gắng nín nhịn tiểu. Giữ nguyên trạng thái co thắt này trong 3-5 giây, sau đó thả lỏng hoàn toàn trong thời gian tương đương. Thực hiện khoảng 10-15 lần cho một hiệp, mỗi ngày 3 hiệp.

3. Các can thiệp y khoa hiện đại tại phòng khám chuyên khoa

Đối với những trường hợp cơ sàn chậu đã bị tổn thương sâu hoặc rách giãn nặng trong quá trình sinh nở (đặc biệt là liên quan đến tổn thương tầng sinh môn), việc tự tập luyện đôi khi đem lại hiệu quả rất chậm.

Xem thêm về mối liên hệ giữa cấu trúc cơ học vùng kín và sự tự tin của phụ nữ: Tầng sinh môn: Chìa khóa giữ gìn sức khỏe và hạnh phúc phái đẹp.

Lúc này, các công nghệ phục hồi chức năng sàn chậu như vật lý trị liệu bằng máy phản hồi sinh học (Biofeedback) hoặc kích thích điện cơ bàng quang sẽ được chỉ định. Những phương pháp này sử dụng các dòng điện sinh học an toàn để kích hoạt lại các sợi cơ bị “ngủ quên” hoặc mất dẫn truyền thần kinh sau cuộc đẻ, giúp cơ bàng quang và sàn chậu lấy lại độ săn chắc một cách chủ động và chính xác.

Để được thăm khám và thiết lập một phác đồ phục hồi sàn chậu cá thể hóa, chị em có thể tham khảo: Dịch vụ Điều trị Són tiểu và Phục hồi sàn chậu hậu sản – Dr. Đông Hưng.

Việc khát khao lấy lại sự tự tin về vóc dáng sau sinh là một nhu cầu hoàn toàn chính đáng của mọi người phụ nữ. Tuy nhiên, cơ thể bạn vừa trải qua một cuộc thay đổi lớn và cần được nâng niu, phục hồi đúng cách. Nếu nhận thấy việc bê đồ nặng hay tập gym lại làm tình trạng són tiểu sau sinh tồi tệ hơn, bạn không nên giấu giếm hay cố gắng chịu đựng, cũng đừng vội vàng tập cố hơn. Hãy dành thời gian cho sàn chậu được phục hồi, và nếu cần thiết, hãy để các bác sĩ chuyên khoa đồng hành cùng bạn tìm lại sự thoải mái và tự tin trọn vẹn nhất.

Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.