bác sĩ Nguyễn Đông Hưng phân tích vì sao phụ nữ sinh thường, rạch tầng sinh môn dễ bị sa thành âm đạo hơn và hướng dẫn cách chăm sóc phục hồi sàn chậu đúng cách sau sinh.
“Bác sĩ ơi, hồi sinh bé đầu em phải rặn hơn một tiếng đồng hồ mới ra, bác sĩ đỡ đẻ có rạch một đường ở tầng sinh môn. Dạo này em cứ thấy vướng vướng, khô rát vùng kín, đi vệ sinh cũng không thoải mái như trước. Có phải vết rạch ngày xưa làm em bị sa thành âm đạo rồi không?”
Đây là băn khoăn của một người mẹ gửi về cho tôi qua hòm thư tư vấn. Khi lướt qua các diễn đàn làm mẹ, tôi nhận thấy có một làn sóng lo lắng rất lớn xoay quanh thủ thuật cắt cắt/rạch tầng sinh môn (episiotomy). Nhiều chị em truyền tai nhau rằng sinh thường là nguyên nhân phá hủy hoàn toàn vùng kín, và vết rạch này chính là thủ phạm khiến họ phải gánh chịu những rối loạn sàn chậu sau này. Sự hoang mang đó hoàn toàn dễ hiểu, bởi vùng nhạy cảm một khi đã chịu tổn thương dao kéo thì bất kỳ một thay đổi nhỏ nào sau đó cũng khiến người phụ nữ bất an.
Từ kinh nghiệm 18 năm làm lâm sàng trong lĩnh vực Ngoại Tiết niệu và thẩm mỹ, phục hồi vùng kín, tôi muốn cùng các bạn mổ xẻ vấn đề này một cách điềm tĩnh, khoa học. Chúng ta sẽ cùng tìm câu trả lời cho việc tại sao phụ nữ sinh thường, rạch tầng sinh môn dễ bị sa thành âm đạo hơn, và thực chất mối liên hệ giữa hai vấn đề này là gì dưới góc độ giải phẫu học.
Hiểu về mối liên kết cơ học giữa tầng sinh môn và vách âm đạo
Để hiểu tại sao có sự liên quan này, chúng ta cần nhìn lại cấu trúc vùng chậu như một kiến trúc tổng thể. Tầng sinh môn là vùng mô nằm giữa âm đạo và hậu môn. Đây không đơn thuần là một vùng da thịt bên ngoài, mà là điểm bám của rất nhiều khối cơ quan trọng thuộc hệ sàn chậu (như cơ nâng hậu môn, cơ hành hang). Các khối cơ này đan xen chéo nhau tạo thành một cái nút trung tâm vững chắc, có nhiệm vụ khép giữ cửa mình và nâng đỡ vách âm đạo từ phía dưới.
Trong một cuộc sinh thường, để một em bé nặng từ 3kg đến hơn 3.5kg có thể chui qua đường âm đạo (vốn có đường kính tự nhiên chỉ vài centimet), toàn bộ các dải cơ và dây chằng xung quanh phải giãn ra gấp nhiều lần kích thước ban đầu. Sự kéo căng cực hạn này được phân tích rất kỹ trong tài liệu về ảnh hưởng của thai kỳ và chấn thương sinh nở đến cấu trúc cơ học âm đạo góc nhìn y khoa chuyên sâu.
Khi đầu thai nhi quá lớn hoặc tầng sinh môn của người mẹ có độ chun giãn kém, bác sĩ sản khoa sẽ chủ động rạch một đường nhỏ để mở rộng lối ra cho bé, tránh một vết rách tự nhiên phức tạp, rách sâu vào hậu môn. Tuy nhiên, hành động cắt ngang qua các thớ cơ này vô tình làm gián đoạn sự liên kết liên tục của “chiếc lưới nâng đỡ”. Nếu quá trình khâu phục hồi sau đó không khớp hoàn toàn các lớp cơ sâu, hoặc mô sẹo xơ hóa kém đàn hồi, cái nút trung tâm sàn chậu sẽ bị lỏng lẻo. Từ đó, thành âm đạo mất đi điểm tựa vững chãi từ phía dưới và dễ bị áp lực ổ bụng đẩy trượt xuống.
Vì sao vết rạch tầng sinh môn lại làm tăng nguy cơ sa thành âm đạo?
Nếu chúng ta đi sâu vào cơ chế sinh lý bệnh dựa trên các nghiên cứu được công bố trên Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (PubMed), việc phụ nữ sinh thường kết hợp với thủ thuật rạch tầng sinh môn dễ bị sa thành âm đạo hơn xuất phát từ ba yếu tố cốt lõi:
Làm suy giảm trương lực cơ vòng đáy chậu: Vết rạch cắt qua các sợi cơ nông và sâu của tầng sinh môn. Cho dù được khâu lại, sức co bóp và độ đàn hồi tự nhiên của nhóm cơ này sau khi lành sẹo thường giảm từ 20% đến 30% so với trước khi sinh.
Lỏng lẻo vách ngăn âm đạo – trực tràng: Vết rạch tầng sinh môn thường hướng chéo sang một bên hoặc hướng thẳng về phía hậu môn. Khu vực này nằm ngay sát vách sau của âm đạo. Khi các cơ đỡ ở đây bị yếu, trực tràng từ phía sau sẽ dễ dàng đẩy lồi vách âm đạo về phía trước, gây ra thể sa thành sau âm đạo (sa trực tràng).
Hệ quả của các ca chuyển dạ kéo dài: Bản thân việc phải rạch tầng sinh môn thường đi kèm với những ca sinh khó, thai to, hoặc người mẹ phải rặn đẻ trong thời gian dài. Chính lực rặn cực mạnh và kéo dài đó đã làm tổn thương hệ thống thần kinh thẹn và kéo giãn các dây chằng treo tử cung từ trước khi vết rạch được thực hiện.
Do đó, vết rạch tầng sinh môn giống như một yếu tố cộng hưởng cơ học, khiến cho sàn chậu sau sinh nền móng thầm lặng quyết định sức khỏe phái đẹp vốn đã mỏi mệt nay lại càng dễ suy yếu hơn.
Những dấu hiệu sớm giúp chị em nhận biết
Tình trạng sa thành âm đạo sau khi rạch tầng sinh môn thường không xuất hiện ngay trong tháng đầu sau sinh mà tiến triển âm thầm sau vài tháng, thậm chí vài năm. Chị em có thể nhận thấy các tín hiệu cảnh báo như:
Có cảm giác trì nặng, ấm ách ở vùng kín, biểu hiện rõ nhất vào cuối ngày sau khi đứng lâu, đi bộ nhiều hoặc bế con.
Khi quan sát hoặc vệ sinh, cảm thấy cửa mình không còn khép chặt mà hơi mở rộng, có thể thấy một khối mô mềm hơi lồi lên ở thành trước hoặc thành sau âm đạo.
Gặp các rối loạn về bài tiết: són tiểu khi ho, hắt hơi (liên quan sa thành trước) hoặc táo bón, đại tiện khó khăn, phải dùng nhiều sức rặn (liên quan sa thành sau).
Giảm cảm giác hoặc thấy vướng víu, không thoải mái khi quan hệ vợ chồng do cấu trúc của tang sinh mon chia khoa giu gin suc khoe va hanh phuc phai dep bị thay đổi, lỏng lẻo hơn.
Khi nào là diễn tiến sinh lý bình thường, khi nào cần đi khám?
Nhiều sản phụ sau khi sinh vài tuần sờ thấy vùng kín hơi sưng nề, vướng rát liền rơi vào trạng thái hoảng sợ. Từ góc nhìn lâm sàng, tôi muốn giải thích rằng trong khoảng 6 đến 8 tuần đầu hậu sản, vết khâu tầng sinh môn vẫn đang trong giai đoạn lên da non và các tổ chức xung quanh còn tụ máu, phù nề nhẹ. Đây là hiện tượng sinh lý hoàn toàn bình thường, chưa phải là sa tạng chậu. Bạn cần thời gian để cơ thể tự sửa chữa.
Khi nào bạn thực sự cần gặp bác sĩ chuyên khoa?
Theo khuyến cáo từ Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), bạn nên đến các cơ sở y tế uy tín để kiểm tra nếu:
Sau khi sinh 3 tháng, cảm giác trì nặng vùng dưới vẫn không thuyên giảm mà có xu hướng tăng lên.
Khối lồi ở thành âm đạo lộ rõ ra ngoài cửa mình, không tự co lên khi nằm nghỉ.
Tình trạng són tiểu kéo dài hoặc bạn thường xuyên bị nhiễm trùng đường tiểu tái phát do nước tiểu bị ứ đọng trong túi sa bàng quang.
Vết sẹo tầng sinh môn bị co kéo gây đau đớn dữ dội khi di chuyển hoặc khi sinh hoạt vợ chồng.
Bác sĩ sẽ đánh giá những gì?
Khi bạn đi khám, chúng tôi sẽ tiến hành kiểm tra rất nhẹ nhàng trên bàn phụ khoa. Bác sĩ sẽ đánh giá độ lành của vết sẹo tầng sinh môn, đo mức độ lỏng lẻo của vách thành âm đạo thông qua hệ thống phân độ quốc tế POP-Q, đồng thời đánh giá xem tử cung có bị tụt theo hay không. Việc này nhằm giúp chị em hiểu rõ hiện trạng cơ thể, gạt bỏ lo âu vì không phải trường hợp sa nào cũng là bệnh nặng. Chị em có thể tìm hiểu thêm về sa tu cung va sa thanh am dao hieu dung de khong con hoang mang để có cái nhìn đúng đắn trước khi thăm khám.
Hướng xử trí và phục hồi sàn chậu khoa học cho phụ nữ sau sinh
Y học hiện đại có rất nhiều giải pháp an toàn để hỗ trợ chị em phục hồi lại hệ thống bệ đỡ vùng kín sau những tổn thương sinh nở.
1. Tập luyện phục hồi chức năng cơ sàn chậu (Bài tập Kegel)
Đối với sa thành âm đạo độ nhẹ (độ 1, độ 2), bài tập Kegel là phương pháp vàng được Hiệp hội Niệu khoa Hoa Kỳ (AUA) khuyến cáo đầu tiên. Việc chủ động co thắt và thả lỏng nhóm cơ nâng hậu môn một cách đều đặn hàng ngày sẽ kích thích các sợi collagen tái tạo, làm dày và săn chắc lại vách âm đạo, bù đắp cho phần cơ bị suy yếu do vết rạch tầng sinh môn gây ra. Hãy đảm bảo bạn tập đúng kỹ thuật (không gồng cơ bụng, không nín thở) để đạt hiệu quả tốt nhất.
2. Sử dụng vòng nâng âm đạo (Pessary)
Nếu vách âm đạo sa nhiều hơn khiến bạn luôn cảm thấy vướng víu nhưng chưa có chỉ định hoặc chưa muốn phẫu thuật, bác sĩ có thể tư vấn đặt vòng nâng Pessary bằng silicone y tế. Chiếc vòng này hoạt động như một khung đỡ nhân tạo, giữ bàng quang hoặc trực tràng không bị đẩy lồi vào âm đạo, giúp bạn loại bỏ ngay cảm giác trì nặng khi đi lại, đứng lâu.
3. Phẫu thuật tạo hình, phục hồi tầng sinh môn và thành âm đạo
Với những trường hợp khối sa ở mức độ nặng (độ 3, độ 4) hoặc cơ vòng tầng sinh môn bị rách sâu, không thể phục hồi bằng tập luyện, can thiệp ngoại khoa sẽ được cân nhắc. Phẫu thuật này nhằm mục đích bóc tách, khâu thu nhỏ và gia cố lại các lớp cơ lỏng lẻo dưới vách âm đạo, đồng thời chỉnh sửa lại vết sẹo tầng sinh môn xấu, trả lại cấu trúc giải phẫu và chức năng sinh lý tự nhiên cho vùng kín.
4. Những nguyên tắc an toàn bạn nên áp dụng ngay tại nhà
Tránh táo bón tuyệt đối: Việc rặn mạnh khi đi đại tiện là kẻ thù số một của thành âm đạo đang suy yếu. Hãy uống nhiều nước, ăn nhiều rau xanh và tập thói quen kê một chiếc ghế nhỏ dưới chân khi ngồi bồn cầu để giảm áp lực lên trực tràng.
Hạn chế bế nặng: Trong những tháng đầu sau sinh, hãy cố gắng hạn chế việc mang vác đồ đạc nặng, tránh bế em bé đứng lâu một chỗ.
Không tự ý dùng các biện pháp dân gian: Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc xông hơ bằng lá cây, than nóng với hy vọng co cửa mình. Việc xông hơ không thể phục hồi được các khối cơ bị cắt đứt, ngược lại còn dễ gây phỏng niêm mạc hoặc nhiễm trùng vết khâu tầng sinh môn chưa lành hẳn.
Thiên chức làm mẹ là một hành trình thiêng liêng nhưng cũng đầy hy sinh. Những vết dấu cơ học như vết rạch tầng sinh môn hay sự lỏng lẻo của thành âm đạo sau sinh hoàn toàn có thể được cải thiện và chữa lành nếu bạn tiếp cận đúng phương pháp y khoa chuẩn mực. Đừng ngần ngại lắng nghe cơ thể và tìm kiếm sự đồng hành từ các bác sĩ chuyên khoa để gìn giữ sức khỏe và sự tự tin trọn vẹn của mình.
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.
