Tác giả bài viết: Minh Hưng – Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng

Trong nền văn học trung đại Việt Nam, Thượng kinh ký sự là một tác phẩm đặc sắc vừa mang giá trị văn học, vừa mang giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc. Tác phẩm không chỉ ghi lại chuyến ra kinh đô chữa bệnh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác mà còn phản ánh chân thực xã hội phong kiến cuối thế kỷ XVIII, đồng thời làm nổi bật vẻ đẹp nhân cách của một bậc danh y lớn của dân tộc. Qua đó, người đọc không chỉ hiểu hơn về một tác phẩm nổi tiếng mà còn cảm nhận được chiều sâu tư tưởng, tâm hồn và cốt cách của tác giả.

1. Bối cảnh lịch sử của tác phẩm

Thượng kinh ký sự ra đời vào giai đoạn xã hội phong kiến Việt Nam đang lâm vào khủng hoảng sâu sắc. Đây là thời kỳ cuối Lê – Trịnh, khi quyền hành thực tế nằm trong tay chúa Trịnh, còn vua Lê chỉ giữ vị trí tượng trưng. Bộ máy phong kiến tuy vẫn tồn tại vẻ ngoài uy nghi, quyền quý nhưng bên trong đã bộc lộ nhiều dấu hiệu suy thoái, xa hoa, hình thức và mục ruỗng.

Trong bối cảnh ấy, đời sống của nhân dân còn nhiều khó khăn, đất nước tiềm ẩn nhiều biến động. Trái ngược với cuộc sống cơ cực của người dân là cảnh sinh hoạt đầy nhung lụa, lễ nghi phiền toái trong phủ chúa. Chính chuyến đi lên kinh của Lê Hữu Trác đã trở thành cơ hội để ông tận mắt chứng kiến và ghi lại bức tranh chân thực ấy. Vì vậy, Thượng kinh ký sự không chỉ là một cuốn nhật ký đi đường mà còn là một tư liệu quý giá về xã hội phong kiến đương thời.

2. Cuộc đời và con người Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Lê Hữu Trác là một danh y lớn, một nhà văn hóa lớn của dân tộc Việt Nam. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống học hành, từng có điều kiện bước vào con đường công danh. Tuy nhiên, sau nhiều biến động của cuộc đời và thời cuộc, ông chọn lui về quê sống thanh đạm, nghiên cứu y học và chữa bệnh cứu người.

Điều đáng quý ở Lê Hữu Trác là ông không xem nghề y đơn thuần là một phương tiện mưu sinh mà coi đó là con đường cứu người, giúp đời. Ông dành trọn tâm huyết cho việc học thuốc, viết sách, tích lũy kinh nghiệm và truyền bá y thuật. Vì vậy, ở ông hội tụ đầy đủ phẩm chất của một trí thức chân chính: tài năng, nhân hậu, khiêm nhường và có lòng yêu thương con người sâu sắc.

Qua Thượng kinh ký sự, chân dung Lê Hữu Trác hiện lên rất rõ nét. Đó là một con người sống thanh cao, không ham phú quý, không màng danh lợi, yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống giản dị nơi thôn dã. Dù được triệu vào phủ chúa, tiếp xúc với nơi quyền quý bậc nhất, ông vẫn giữ nguyên cốt cách của mình. Ông quan sát kỹ lưỡng, suy nghĩ sâu sắc, ứng xử thận trọng nhưng không đánh mất sự trung thực và lòng tự trọng. Chính điều đó làm nên vẻ đẹp lớn lao của một nhân cách cao quý.

3. Nội dung chính của tác phẩm Thượng kinh ký sự

Thượng kinh ký sự ghi lại hành trình từ quê nhà ra Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Trên đường đi, tác giả quan sát cảnh sắc thiên nhiên, cuộc sống dân chúng, đường sá, bến đò, núi non, làng mạc và ghi lại bằng một giọng văn tự nhiên, giàu cảm xúc. Những trang viết ấy cho thấy một tâm hồn nhạy cảm, tinh tế và yêu mến cuộc sống.

Khi đến kinh thành và bước vào phủ chúa, ngòi bút của Lê Hữu Trác chuyển sang miêu tả cụ thể cảnh sống nơi quyền quý. Tác giả ghi lại cảnh cung điện nguy nga, lầu gác tráng lệ, đồ đạc sang trọng, người hầu kẻ hạ đông đúc, nghi lễ rườm rà, không khí trang nghiêm mà ngột ngạt. Qua từng chi tiết, người đọc thấy rõ sự xa hoa của phủ chúa Trịnh. Nhưng đằng sau vẻ hào nhoáng ấy là cảm giác tù túng, cách biệt, thiếu sinh khí, như báo hiệu sự suy tàn của một chế độ.

Phần quan trọng nhất của tác phẩm là đoạn tác giả vào xem mạch, bắt bệnh cho thế tử. Ở đây, tài năng và bản lĩnh nghề nghiệp của Lê Hữu Trác được thể hiện rất rõ. Ông không bị choáng ngợp trước uy quyền, cũng không vì sợ hãi mà nói sai sự thật. Ông khám bệnh bằng con mắt của một người thầy thuốc giỏi, đưa ra nhận xét chính xác, thẳng thắn và có trách nhiệm. Đồng thời, qua những suy nghĩ kín đáo của ông, người đọc nhận ra một tâm trạng giằng co: một mặt là trách nhiệm cứu người của lương y, mặt khác là tâm thế không muốn bị ràng buộc bởi vòng danh lợi chốn quan trường.

4. Giá trị hiện thực của tác phẩm

Một trong những giá trị lớn nhất của Thượng kinh ký sự là giá trị hiện thực sâu sắc. Tác phẩm đã phản ánh chân thực xã hội phong kiến cuối Lê – Trịnh qua chính những điều mắt thấy tai nghe của tác giả.

Trước hết, tác phẩm cho thấy cuộc sống xa hoa trong phủ chúa. Từ cung điện, gác tía, màn trướng, đồ dùng quý giá đến đội ngũ quan lại, lính hầu, nghi thức đón tiếp, tất cả đều phô bày sự giàu sang tột bậc. Nhưng đằng sau cái vẻ tráng lệ ấy là sự rườm rà, nặng hình thức và thiếu tự nhiên.

Bên cạnh đó, tác phẩm còn gợi lên sự đối lập giữa phủ chúa và đời sống bình thường bên ngoài. Nếu ở ngoài kia là cảnh đường sá, đò giang, núi non, xóm làng gần gũi thì bên trong phủ chúa là một thế giới khép kín, ngăn cách, đầy lễ nghi và quyền lực. Qua đó, người đọc thấy được bộ mặt của tầng lớp thống trị đương thời: sống trong nhung lụa nhưng xa rời thực tế, xa rời đời sống con người.

Chính vì vậy, Thượng kinh ký sự không chỉ là một thiên ký sự mà còn là bức tranh chân thực về xã hội phong kiến đang đi vào giai đoạn suy tàn.

5. Vẻ đẹp nhân cách của Lê Hữu Trác qua tác phẩm

Nếu giá trị hiện thực giúp tác phẩm đứng vững như một tư liệu lịch sử thì giá trị nhân văn lại làm nên chiều sâu lâu bền của nó. Trung tâm của giá trị ấy chính là hình tượng Hải Thượng Lãn Ông.

Trước hết, ông là một người thầy thuốc giỏi, có y đức. Khi bắt mạch, kê đơn, xem bệnh, ông luôn làm việc bằng tất cả lương tâm và hiểu biết. Dù đối tượng là thế tử trong phủ chúa, ông vẫn giữ sự nghiêm túc, chính xác và trung thực. Điều đó cho thấy ông xem trọng bệnh nhân và nghề nghiệp hơn mọi sức ép từ quyền lực.

Thứ hai, ông là một con người thanh cao, coi nhẹ công danh phú quý. Trước sự giàu sang nơi phủ chúa, ông không hề tỏ ra ngưỡng mộ hay ham muốn. Trái lại, ông vẫn hướng lòng mình về cuộc sống tự do, giản dị nơi quê nhà. Ông thích thiên nhiên, thích cuộc sống yên tĩnh, thích được sống đúng với con người thật của mình. Chính điều đó làm cho nhân cách của ông càng trở nên đáng kính.

Thứ ba, ông là một trí thức có ý thức sâu sắc về nhân phẩm. Ông không để mình bị khuất phục bởi uy quyền. Sự tỉnh táo, bản lĩnh và trung thực của ông thể hiện phẩm chất đáng quý của một con người chân chính. Đó cũng là bài học lớn về cách sống: giữa vòng xoáy quyền lực và danh lợi, con người cần biết giữ lấy lương tâm, khí tiết và sự tự chủ của bản thân.

6. Giá trị nghệ thuật của tác phẩm

Về nghệ thuật, Thượng kinh ký sự là một tác phẩm ký sự rất thành công. Tác giả ghi chép chân thực, cụ thể, tự nhiên nhưng không khô khan. Lối kể chuyện linh hoạt, khi thì tường thuật sự việc, khi thì miêu tả cảnh vật, khi thì bộc lộ suy nghĩ nội tâm, khiến tác phẩm có sức cuốn hút đặc biệt.

Ngòi bút quan sát của Lê Hữu Trác rất tinh tế. Ông chú ý đến từng chi tiết nhỏ, từ quang cảnh thiên nhiên đến cách bài trí trong phủ chúa, từ thái độ của quan lại đến diễn biến tâm lý của chính mình. Nhờ vậy, cảnh vật và con người hiện lên chân thực, sống động.

Ngoài ra, tác phẩm còn giàu chất trữ tình. Xen trong những đoạn văn xuôi là những bài thơ thể hiện tâm trạng, cảm xúc của tác giả trước cảnh sắc và cuộc đời. Điều này làm cho tác phẩm vừa có giá trị tư liệu, vừa có vẻ đẹp văn chương sâu lắng.

7. Ý nghĩa sâu sắc của Thượng kinh ký sự

Ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm nằm ở chỗ nó giúp người đọc hiểu được không chỉ một chuyến đi, một lần chữa bệnh, mà còn là cả một nhân cách lớn và một thời đại lịch sử.

Tác phẩm cho thấy giữa một xã hội đầy danh lợi, vẫn có những con người biết sống thanh sạch, chân thành và có trách nhiệm với đời. Lê Hữu Trác là biểu tượng đẹp của người trí thức chân chính: giỏi nghề, giàu lòng nhân ái, trung thực và giữ được phẩm giá của mình.

Tác phẩm cũng gửi đến người đọc một nhận thức sâu xa: vẻ hào nhoáng bên ngoài không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với giá trị thật. Phủ chúa tuy sang trọng nhưng lại thiếu sinh khí; quyền lực tuy lớn nhưng không tạo nên vẻ đẹp tâm hồn. Trái lại, chính đời sống giản dị, lòng nhân hậu và sự chân thành mới làm nên giá trị bền vững của con người.

Ngày nay, đọc Thượng kinh ký sự, chúng ta không chỉ thêm hiểu về lịch sử mà còn học được bài học sống đẹp: sống có trách nhiệm, có nhân cách, biết giữ gìn lương tâm nghề nghiệp và không để bản thân bị cuốn theo cám dỗ của danh lợi.

Thượng kinh ký sự là một tác phẩm đặc sắc của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, kết tinh giá trị hiện thực, giá trị nhân văn và giá trị nghệ thuật sâu sắc. Qua tác phẩm, người đọc thấy hiện lên bức tranh xã hội phong kiến cuối Lê – Trịnh với tất cả vẻ xa hoa và dấu hiệu suy tàn, đồng thời cảm nhận được vẻ đẹp lớn lao của một danh y, một nhân cách cao quý, một tâm hồn thanh sạch.

Không chỉ là một thiên ký sự nổi tiếng, Thượng kinh ký sự còn là lời nhắc nhở thấm thía về giá trị của sự chân thật, của nhân cách và của lòng yêu thương con người. Chính điều đó làm cho tác phẩm vẫn giữ nguyên sức sống và ý nghĩa cho đến hôm nay.