Sinh thiết tuyến tiền liệt có thể gây nhiễm trùng không? Bác sĩ Nguyễn Đông Hưng phân tích khuyến cáo mới từ EAU về phòng ngừa biến chứng nhiễm trùng sau sinh thiết tuyến tiền liệt, cách giảm nguy cơ và lựa chọn phương pháp an toàn hơn.
biến chứng nhiễm trùng sau sinh thiết tuyến tiền liệt
Có một câu tôi nghe khá thường trong phòng khám:
“Bác sĩ ơi, sinh thiết tuyến tiền liệt có nguy hiểm không? Tôi nghe nói có người bị nhiễm trùng nặng sau sinh thiết…”
Nỗi lo này không phải vô lý.
Sinh thiết tuyến tiền liệt là thủ thuật quan trọng giúp chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, cũng như nhiều can thiệp y khoa khác, thủ thuật này có thể gây biến chứng, trong đó đáng ngại nhất là nhiễm trùng và nhiễm khuẩn huyết.
Một tài liệu lập trường mới của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU) đã tổng hợp dữ liệu từ hàng trăm nghiên cứu để trả lời câu hỏi: làm sao giảm nguy cơ biến chứng nhiễm trùng sau sinh thiết tuyến tiền liệt?
Bài viết gốc của EAU:
EAU Position Paper on Prevention of Infectious Complications Following Prostate Biopsy
Từ góc nhìn lâm sàng, đây là tài liệu rất đáng đọc vì nó không chỉ nói về thuốc kháng sinh, mà còn thay đổi cả cách tiếp cận sinh thiết tuyến tiền liệt trong tương lai.
Khi nào thật sự cần sinh thiết tuyến tiền liệt?
Không phải PSA tăng là phải sinh thiết ngay.
Trong thực tế, khá nhiều bệnh nhân đến khám với tâm lý rất căng thẳng sau khi thấy PSA cao hơn bình thường. Nhưng PSA không phải xét nghiệm “chỉ điểm ung thư tuyệt đối”.
EAU nhấn mạnh rằng quyết định sinh thiết cần dựa trên nhiều yếu tố:
- Giá trị PSA
- Khám trực tràng
- MRI tuyến tiền liệt
- Tuổi
- Bệnh nền
- Nguy cơ ung thư của từng người
Một điểm đáng chú ý là MRI tuyến tiền liệt đang giúp giảm khá nhiều ca sinh thiết không cần thiết.
Nói dễ hiểu hơn: nếu hình ảnh MRI không gợi ý tổn thương đáng nghi, bác sĩ có thể cân nhắc trì hoãn hoặc tránh sinh thiết ở một số trường hợp phù hợp.
Điều này quan trọng vì:
- càng ít sinh thiết không cần thiết
- càng giảm nguy cơ biến chứng nhiễm trùng sau sinh thiết tuyến tiền liệt
EAU cũng lưu ý rằng việc dùng kháng sinh chỉ để “làm PSA giảm xuống” trước khi quyết định sinh thiết không cho thấy hiệu quả rõ ràng.
Ai có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn sau sinh thiết?
Không phải bệnh nhân nào cũng có nguy cơ giống nhau.
Trong thực tế thăm khám, tôi thường chú ý nhiều hơn ở các trường hợp:
- từng nhiễm trùng tiểu tái phát
- đã dùng nhiều kháng sinh trước đó
- đái tháo đường
- đặt sonde tiểu kéo dài
- nhập viện gần đây
- có vi khuẩn kháng thuốc
Một vấn đề khó là các nghiên cứu hiện nay chưa thống nhất hoàn toàn về cách phân tầng nguy cơ.
EAU cho rằng bác sĩ nên cá thể hóa đánh giá trước sinh thiết thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả bệnh nhân.
Bạn có thể đọc thêm về nhiễm trùng tiết niệu tái phát tại đây:
- Viêm đường tiết niệu tái phát ở phụ nữ sau sinh: nguyên nhân cốt lõi và giải pháp phòng ngừa triệt để
- Viêm đường tiết niệu tái phát: định nghĩa thế nào là tái phát và tại sao nó nguy hiểm?
Vì sao nhiều trung tâm đang chuyển sang sinh thiết qua tầng sinh môn?
Đây có lẽ là thay đổi lớn nhất trong vài năm gần đây.
Trước kia, đa số sinh thiết tuyến tiền liệt được thực hiện qua trực tràng. Kim sinh thiết đi xuyên qua thành trực tràng để vào tuyến tiền liệt.
Vấn đề nằm ở chỗ:
- trực tràng chứa rất nhiều vi khuẩn
- nên nguy cơ đưa vi khuẩn vào máu hoặc đường tiết niệu là có thật
EAU cho thấy:
- sinh thiết qua tầng sinh môn giúp giảm rõ rệt biến chứng nhiễm trùng
- tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết thấp hơn nhiều so với đường trực tràng
Ở phương pháp này, kim đi qua vùng da giữa bìu và hậu môn thay vì xuyên qua trực tràng.
Từ góc nhìn ngoại khoa, đây là hướng tiếp cận “ít bẩn” hơn nên hợp lý về mặt kiểm soát nhiễm trùng.
Dĩ nhiên, sinh thiết qua tầng sinh môn không phải hoàn toàn không có biến chứng. Nhưng dữ liệu hiện tại cho thấy đây là hướng đi an toàn hơn về nguy cơ nhiễm trùng.
Fluoroquinolone không còn là “tiêu chuẩn vàng”
Nhiều bệnh nhân từng được kê ciprofloxacin trước sinh thiết tuyến tiền liệt.
Thuốc này thuộc nhóm fluoroquinolone.
Trước đây nhóm thuốc này được dùng rất phổ biến vì:
- thấm tốt vào mô tuyến tiền liệt
- tiện sử dụng
- hiệu quả khá tốt
Nhưng theo thời gian, vấn đề kháng kháng sinh tăng lên rõ rệt.
Ngoài ra, cơ quan quản lý dược châu Âu đã cảnh báo về một số tác dụng phụ nặng và kéo dài của fluoroquinolone như:
- tổn thương gân
- đau thần kinh
- ảnh hưởng thần kinh trung ương
Vì vậy từ năm 2019, châu Âu đã hạn chế mạnh việc dùng fluoroquinolone trong dự phòng quanh thủ thuật.
Đây là thay đổi khá lớn trong thực hành tiết niệu.
Có thuốc nào thay thế không?
EAU đã xem xét nhiều nhóm kháng sinh khác nhau như:
- aminoglycoside
- cephalosporin
- fosfomycin
Trong đó fosfomycin là thuốc được chú ý khá nhiều.
Một số nghiên cứu cho thấy thuốc này có thể giúp giảm tỷ lệ nhiễm trùng sau sinh thiết tuyến tiền liệt. Tuy nhiên kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các quốc gia và các nhóm bệnh nhân khác nhau.
Điểm quan trọng là:
- chưa có loại kháng sinh nào được xem là “giải pháp hoàn hảo”
- việc lựa chọn thuốc cần dựa trên mô hình kháng thuốc tại từng bệnh viện và từng bệnh nhân cụ thể
Cho nên bệnh nhân không nên tự mua kháng sinh dùng trước sinh thiết.
Có cần cấy vi khuẩn trước sinh thiết không?
Một số trung tâm thực hiện cấy trực tràng trước sinh thiết để tìm vi khuẩn kháng thuốc.
Mục tiêu là:
- chọn kháng sinh phù hợp hơn cho từng người
Cách làm này gọi là “dự phòng theo kháng sinh đồ”.
Nghe hợp lý, nhưng EAU cũng thừa nhận:
- bằng chứng hiện nay chưa đủ mạnh để áp dụng đồng loạt cho mọi trường hợp
Một việc nhỏ nhưng khá hữu ích: sát khuẩn trực tràng bằng povidone-iodine
Nếu sinh thiết qua trực tràng vẫn được thực hiện, EAU khuyến cáo nên sát khuẩn trực tràng bằng povidone-iodine trước thủ thuật.
Biện pháp này giúp giảm đáng kể nguy cơ nhiễm trùng.
Ngược lại, việc thụt tháo trực tràng đơn thuần lại không cho thấy lợi ích rõ ràng.
Bệnh nhân cần lưu ý gì trước khi sinh thiết tuyến tiền liệt?
Tôi thường dặn bệnh nhân vài điểm rất thực tế:
- báo cho bác sĩ nếu từng nhiễm trùng tiểu tái phát
- cho biết các loại kháng sinh đã dùng gần đây
- không tự uống kháng sinh trước thủ thuật
- theo dõi sốt, rét run, tiểu buốt sau sinh thiết
- quay lại viện sớm nếu có dấu hiệu bất thường
Nhiều trường hợp nhiễm khuẩn huyết sau sinh thiết diễn tiến khá nhanh. Phát hiện sớm luôn quan trọng hơn cố gắng chịu đựng ở nhà.
Từ góc nhìn bác sĩ lâm sàng
Điều tôi thấy đáng giá nhất trong khuyến cáo lần này của EAU là tư duy “giảm sinh thiết không cần thiết” và “giảm đường vào gây nhiễm bẩn”.
Y học không chỉ là tìm thêm thuốc mạnh hơn.
Đôi khi cách an toàn nhất là:
- chọn đúng bệnh nhân cần sinh thiết
- dùng phương pháp ít nguy cơ hơn
- hạn chế lạm dụng kháng sinh
Đó cũng là hướng tiếp cận bền vững hơn trong bối cảnh vi khuẩn kháng thuốc đang tăng lên khá rõ ở nhiều nơi.
Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa
