Chăm sóc sau sinh là gì?
Giai đoạn sau sinh (postpartum period) bắt đầu ngay sau khi em bé được sinh ra và thường kéo dài khoảng 6–8 tuần, cho đến khi cơ thể người mẹ gần như trở về trạng thái trước khi mang thai. Đây là giai đoạn quan trọng đối với sức khỏe ngắn hạn và lâu dài của cả mẹ và trẻ sơ sinh.
Theo nhiều nghiên cứu y khoa, phần lớn biến chứng và tử vong của mẹ và trẻ sơ sinh xảy ra trong tháng đầu sau sinh. Vì vậy, việc xây dựng chương trình chăm sóc hậu sản liên tục và toàn diện là điều rất cần thiết để đảm bảo quá trình phục hồi an toàn cho người mẹ.
Nguồn tham khảo chuyên môn:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565875/
Bên cạnh chăm sóc tại cơ sở y tế, việc chăm sóc sức khỏe tại nhà đúng cách cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng sống lâu dài cho phụ nữ.
https://drdonghung.vn/cham-soc-suc-khoe-nieu-khoa-tai-nha-nen-tang-ben-vung-cho-chat-luong-song/
Lịch khám và theo dõi sức khỏe sau sinh
Theo khuyến nghị của Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), chăm sóc sau sinh không nên chỉ giới hạn ở một lần khám sau 6 tuần, mà cần được theo dõi liên tục.
Lịch chăm sóc hậu sản được khuyến nghị
-
Trong vòng 3 tuần sau sinh: mẹ nên được đánh giá sức khỏe trực tiếp hoặc qua điện thoại
-
Theo dõi định kỳ trong những tuần tiếp theo tùy tình trạng sức khỏe
-
Khám tổng thể sau sinh trước 12 tuần
Việc thăm khám giúp phát hiện sớm các vấn đề như:
-
nhiễm trùng
-
rối loạn nội tiết
-
trầm cảm sau sinh
-
tăng huyết áp sau thai kỳ
-
tiểu đường thai kỳ kéo dài
Các nội dung quan trọng trong chăm sóc mẹ sau sinh
1. Đau vùng âm đạo sau sinh
Sinh thường có thể gây tổn thương đường sinh dục, đặc biệt là rách tầng sinh môn.
Thông thường:
-
vết rách nhẹ sẽ lành sau vài tuần
-
vết rách lớn có thể cần thời gian lâu hơn
Cách giảm đau:
-
dùng thuốc giảm đau thông thường (ibuprofen, acetaminophen)
-
ngồi trên gối mềm
-
chườm lạnh vùng sinh môn
Nếu xuất hiện các dấu hiệu sau cần đi khám ngay:
-
sốt
-
đau dữ dội
-
sưng đỏ bất thường
-
dịch tiết có mùi hôi
2. Chảy máu âm đạo sau sinh
Sau sinh, phụ nữ sẽ có hiện tượng sản dịch (lochia).
Quá trình thay đổi bình thường:
-
3–4 ngày đầu: sản dịch đỏ tươi (lochia rubra)
-
Sau đó: chuyển sang màu hồng nâu (lochia serosa)
-
Sau 10–12 ngày: chuyển sang màu trắng vàng (lochia alba)
Cần đi khám nếu:
-
máu ra nhiều (ướt đẫm băng vệ sinh trong vòng 1 giờ)
-
đau bụng dữ dội
-
sốt hoặc dịch có mùi lạ
Nguyên nhân có thể gồm:
-
sót nhau thai
-
tử cung co hồi kém
-
nhiễm trùng tử cung
-
rối loạn đông máu
3. Cho con bú và lợi ích đối với sức khỏe
Nuôi con bằng sữa mẹ mang lại lợi ích lớn cho cả mẹ và bé.
Đối với mẹ
Cho con bú giúp giảm nguy cơ:
-
ung thư vú
-
ung thư buồng trứng
-
tiểu đường type 2
Đối với trẻ
Sữa mẹ giúp giảm nguy cơ:
-
nhiễm trùng đường tiêu hóa
-
dị ứng da
-
một số bệnh ung thư ở trẻ em
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị:
-
nên cho trẻ bú 4–6 tháng đầu hoàn toàn bằng sữa mẹ
-
cho bú 3–4 giờ/lần
4. Dinh dưỡng và vận động sau sinh
Phụ nữ sau sinh cần chế độ dinh dưỡng cân bằng để phục hồi cơ thể.
Nguyên tắc dinh dưỡng
-
ăn đa dạng thực phẩm
-
tăng cường rau xanh và protein
-
bổ sung thêm 500 calo mỗi ngày nếu đang cho con bú
Vận động
-
nghỉ ngơi trong 2–3 tuần đầu
-
bắt đầu vận động nhẹ như đi bộ
-
tăng dần cường độ theo khả năng
5. Căng tức ngực sau sinh
Sau khi sinh, nhiều phụ nữ gặp tình trạng căng sữa, đau ngực.
Cách xử lý:
-
cho bé bú thường xuyên
-
chườm ấm trước khi cho bú
-
chườm lạnh giữa các lần bú
Nếu không cho con bú:
-
mặc áo ngực nâng đỡ tốt
-
chườm lạnh
-
dùng thuốc giảm đau khi cần
6. Chức năng tiểu tiện và tiêu hóa
Sau sinh cần chú ý:
-
đi tiểu đều đặn để tránh căng bàng quang
-
uống nhiều nước
-
tăng chất xơ
Nếu 3 ngày sau sinh chưa đi đại tiện, có thể dùng thuốc nhuận tràng nhẹ như:
-
docusate
-
psyllium
-
bisacodyl
7. Quan hệ tình dục sau sinh
Sau sinh, ham muốn tình dục có thể giảm do nồng độ estrogen giảm.
Thông thường:
-
nên chờ 4–6 tuần để tầng sinh môn hồi phục hoàn toàn
-
sử dụng biện pháp tránh thai nếu quan hệ sớm
Ngoài ra, nhiều phụ nữ có thể gặp thay đổi cấu trúc vùng kín sau sinh, gây ảnh hưởng đến chất lượng đời sống vợ chồng. Trong trường hợp này, các phương pháp tạo hình và phục hồi vùng kín có thể giúp cải thiện chức năng và thẩm mỹ.
https://drdonghung.vn/tao-hinh-phuc-hoi-vung-kin-giai-phap-y-khoa-tinh-te-cho-phu-nu-hien-dai/
Tránh thai sau sinh
Thời kỳ mang thai là thời điểm tốt nhất để tư vấn kế hoạch tránh thai sau sinh.
Một số phương pháp phù hợp
-
bao cao su
-
vòng tránh thai
-
thuốc tránh thai chỉ chứa progestin
-
que cấy tránh thai
Phụ nữ cho con bú không nên sử dụng thuốc tránh thai chứa estrogen, vì có thể ảnh hưởng đến việc tiết sữa.
Khuyến nghị:
-
nên chờ 6–18 tháng trước khi mang thai lần tiếp theo
Các vấn đề thường gặp sau sinh
1. Trầm cảm sau sinh
Nhiều phụ nữ gặp tình trạng baby blues trong tuần đầu sau sinh với các biểu hiện:
-
buồn bã
-
dễ khóc
-
lo lắng
-
khó ngủ
-
thay đổi tâm trạng
Triệu chứng thường hết sau 2 tuần.
Nếu kéo dài hơn cần đi khám để tầm soát trầm cảm sau sinh.
2. Tiểu không kiểm soát
Sau sinh, cơ sàn chậu có thể bị tổn thương gây tiểu són.
Biện pháp cải thiện:
-
tập bài tập Kegel
-
giảm cân
-
tập luyện cơ sàn chậu
Khoảng 25% phụ nữ có thể gặp tiểu không kiểm soát trong năm đầu sau sinh.
3. Trĩ sau sinh
Trĩ có thể xuất hiện do:
-
táo bón
-
rặn mạnh khi sinh
Điều trị ban đầu:
-
uống nhiều nước
-
ăn nhiều chất xơ
-
dùng thuốc làm mềm phân
Các bệnh lý có thể xuất hiện sau thai kỳ
1. Tăng huyết áp sau sinh
Nguy cơ cao nhất trong 48 giờ đầu sau sinh.
Nếu huyết áp ≥150/100 mmHg cần điều trị bằng thuốc theo chỉ định bác sĩ.
2. Tiểu đường thai kỳ
Phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ cao phát triển tiểu đường type 2.
Cần làm xét nghiệm dung nạp glucose sau sinh 4–12 tuần.
3. Rối loạn tuyến giáp sau sinh
Có thể xuất hiện:
-
cường giáp thoáng qua
-
suy giáp
Phụ nữ từng mắc viêm tuyến giáp sau sinh nên kiểm tra tuyến giáp định kỳ hàng năm.
Vai trò của hệ thống chăm sóc sức khỏe
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị:
-
mẹ và bé cần được chăm sóc trong 24 giờ đầu sau sinh
-
nên có ít nhất 4 lần khám hậu sản trong 6 tuần đầu
-
các mốc quan trọng gồm:
-
trong 24 giờ đầu
-
ngày thứ 3 sau sinh
-
tuần thứ 1–2
-
tuần thứ 6
Việc chăm sóc liên tục giúp phát hiện sớm:
-
băng huyết sau sinh
-
nhiễm trùng
-
tiền sản giật
-
thuyên tắc huyết khối
Kết luận
Chăm sóc sau sinh là giai đoạn quan trọng giúp phụ nữ phục hồi sức khỏe toàn diện và đảm bảo sự phát triển khỏe mạnh của trẻ sơ sinh. Việc theo dõi sức khỏe, dinh dưỡng hợp lý, chăm sóc tâm lý và thăm khám định kỳ sẽ giúp giảm thiểu biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người mẹ.
Kết hợp giữa chăm sóc y khoa chuyên nghiệp và chăm sóc sức khỏe tại nhà sẽ mang lại hiệu quả phục hồi bền vững cho phụ nữ sau sinh.
