Đã từng phẫu thuật lấy sỏi bàng quang, thậm chí kiểm tra thấy hết sỏi, nhưng một thời gian sau lại phát hiện sỏi mới. Đây là tình huống khiến nhiều nam giới lớn tuổi lo lắng và không hiểu vì sao bệnh cứ lặp đi lặp lại.

Thực tế, tại sao sỏi bàng quang rất dễ tái phát không đơn thuần nằm ở chuyện ăn uống hay uống ít nước. Ở nam giới lớn tuổi, nguyên nhân thường liên quan đến tình trạng tiểu không hết do phì đại tuyến tiền liệt, nước tiểu ứ đọng kéo dài và những rối loạn trong đường tiết niệu chưa được giải quyết triệt để.

Có những thói quen sinh hoạt khiến nguy cơ hình thành sỏi tăng lên. Nhưng cũng có một vấn đề quan trọng hơn: nếu nguyên nhân gây ứ đọng nước tiểu vẫn còn, lấy hết sỏi cũng chưa chắc đã ngăn được bệnh quay trở lại.

Vì sao nam giới lớn tuổi dễ bị sỏi bàng quang tái phát?

Sỏi bàng quang là những khối tinh thể khoáng chất hình thành khi các thành phần trong nước tiểu kết tinh và tích tụ trong lòng bàng quang. Sỏi có thể nhỏ hoặc lớn, đơn độc hoặc nhiều viên.

Ở nam giới lớn tuổi, cần phân biệt hai tình huống:

• Sỏi bàng quang di chuyển: Viên sỏi hình thành từ thận hoặc niệu quản, sau đó di chuyển xuống bàng quang.

• Sỏi bàng quang thứ phát: Sỏi hình thành ngay trong bàng quang do bất thường đường tiểu, đặc biệt là tình trạng tắc nghẽn đường ra của bàng quang.

Sỏi thứ phát thường đáng lưu ý hơn khi nói đến nguy cơ tái phát ở nam giới lớn tuổi. Theo hướng dẫn của Hội Tiết niệu châu Âu (EAU), tắc nghẽn đường ra bàng quang là yếu tố thuận lợi phổ biến nhất gây sỏi bàng quang ở người trưởng thành, trong đó phì đại tuyến tiền liệt là một nguyên nhân quan trọng.

1. Phì đại tuyến tiền liệt khiến nước tiểu ứ đọng

Đây là nguyên nhân cần được quan tâm hàng đầu.

Tuyến tiền liệt nằm ngay dưới bàng quang và bao quanh đoạn đầu niệu đạo. Khi tuyến tiền liệt phì đại, phần mô tuyến có thể chèn ép niệu đạo, khiến nước tiểu khó thoát ra ngoài.

Bàng quang phải co bóp mạnh hơn để đẩy nước tiểu qua đoạn đường bị hẹp. Theo thời gian, chức năng co bóp của cơ bàng quang có thể suy giảm. Người bệnh bắt đầu xuất hiện tình trạng tiểu không hết, nước tiểu tồn dư sau mỗi lần đi vệ sinh.

Lượng nước tiểu còn sót lại tạo điều kiện cho các tinh thể khoáng chất lắng đọng, kết tụ và phát triển thành sỏi.

Đây cũng là lý do một số người đã lấy sạch sỏi nhưng vẫn tiếp tục tái phát: viên sỏi đã được loại bỏ, nhưng tình trạng tắc nghẽn do tuyến tiền liệt vẫn tồn tại.

Bạn có thể tìm hiểu kỹ hơn về cơ chế này trong bài Sỏi bàng quang thứ phát do phì đại tuyến tiền liệt.

2. Bàng quang suy giảm chức năng theo tuổi tác

Không phải trường hợp nào tiểu không hết cũng do phì đại tuyến tiền liệt.

Ở người lớn tuổi, cơ bàng quang có thể suy giảm khả năng co bóp. Một số người còn gặp rối loạn thần kinh điều khiển hoạt động tiểu tiện do bệnh lý thần kinh, đái tháo đường hoặc tổn thương tủy sống.

Khi cơ bàng quang co bóp không đủ mạnh, nước tiểu vẫn tồn đọng dù người bệnh đã cố gắng đi tiểu.

Ngoài ra, hẹp niệu đạo, túi thừa bàng quang, nhiễm khuẩn tiết niệu kéo dài hoặc dị vật trong bàng quang cũng có thể góp phần hình thành sỏi.

3. Nước tiểu cô đặc và rối loạn thành phần khoáng chất

Khi uống ít nước, lượng nước tiểu giảm, nồng độ các chất có khả năng kết tinh tăng lên. Nếu kết hợp với tình trạng ứ đọng nước tiểu, nguy cơ hình thành sỏi có thể tăng thêm.

Thành phần sỏi bàng quang cũng không giống nhau ở mọi bệnh nhân. Có thể gặp sỏi chứa canxi, sỏi urat hoặc sỏi liên quan đến nhiễm khuẩn.

Vì vậy, không thể áp dụng một chế độ ăn hoặc một loại thuốc phòng sỏi cho tất cả mọi người. Việc phân tích thành phần viên sỏi và đánh giá các yếu tố chuyển hóa có ý nghĩa khi lựa chọn biện pháp dự phòng.

3 sai lầm trong lối sống nam giới lớn tuổi cần bỏ ngay

Dù nguyên nhân bệnh có thể liên quan đến tuổi tác và bệnh lý tuyến tiền liệt, một số thói quen sinh hoạt vẫn khiến môi trường trong bàng quang thuận lợi hơn cho sự hình thành sỏi.

Sai lầm 1: Uống quá ít nước, chỉ uống khi thấy khát

Nhiều người lớn tuổi có thói quen hạn chế uống nước vì sợ phải đi tiểu nhiều lần, đặc biệt vào ban đêm.

Đây là cách xử lý không phù hợp. Khi lượng nước đưa vào cơ thể quá ít, nước tiểu thường trở nên cô đặc hơn. Các chất khoáng có thể dễ đạt trạng thái bão hòa và kết tinh.

Nên thay đổi như thế nào?

• Uống nước đều đặn trong ngày, không đợi đến khi khát mới uống.

• Ưu tiên nước lọc thay vì nước ngọt hoặc đồ uống nhiều đường.

• Phân bổ lượng nước hợp lý, hạn chế uống quá nhiều ngay trước giờ ngủ nếu thường xuyên tiểu đêm.

• Theo dõi màu sắc nước tiểu như một dấu hiệu tham khảo về tình trạng cung cấp nước.

Hướng dẫn EAU về dự phòng sỏi tiết niệu khuyến nghị lượng dịch uống khoảng 2,5–3 lít/ngày, hướng tới lượng nước tiểu 2–2,5 lít/ngày. Tuy nhiên, đây là khuyến nghị chung cho người tạo sỏi đường tiết niệu, không phải định mức bắt buộc riêng cho mọi bệnh nhân sỏi bàng quang.

Người suy tim, suy thận hoặc đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch cần tuân thủ lượng nước được chỉ định riêng.

Sai lầm 2: Nhịn tiểu, đi tiểu vội vàng hoặc cố chịu đựng tiểu khó

Một số nam giới thường xuyên nhịn tiểu khi bận công việc, ngại đi vệ sinh hoặc có thói quen đi tiểu thật nhanh.

Ở người có chức năng bàng quang bình thường, thói quen nhịn tiểu không đồng nghĩa chắc chắn sẽ hình thành sỏi. Tuy nhiên, nếu đã có tình trạng tắc nghẽn đường tiểu hoặc tiểu không hết, việc trì hoãn đi tiểu có thể khiến tình trạng khó chịu và ứ đọng trở nên đáng lưu ý hơn.

Đặc biệt, nhiều người xem tia nước tiểu yếu, tiểu ngắt quãng, phải rặn hoặc tiểu xong vẫn còn cảm giác buồn tiểu là biểu hiện bình thường của tuổi già.

Đó là một hiểu lầm cần thay đổi.

Nên thay đổi như thế nào?

• Không cố nhịn tiểu trong thời gian dài.

• Dành đủ thời gian để bàng quang tống xuất nước tiểu.

• Nếu vẫn còn cảm giác buồn tiểu, có thể thử đi tiểu lần thứ hai sau khoảng 10–20 giây, không cố rặn mạnh.

• Đi khám nếu thường xuyên tiểu khó, tia nước tiểu yếu hoặc có cảm giác tiểu không hết.

Lưu ý: Những biện pháp này chỉ hỗ trợ thói quen đi tiểu, không thể thay thế điều trị tắc nghẽn hoặc suy giảm chức năng bàng quang.

Sai lầm 3: Ăn mặn, nhiều đạm động vật và ít rau xanh

Chế độ ăn mất cân đối có thể ảnh hưởng đến thành phần nước tiểu và nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu.

Ăn quá nhiều muối có thể làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu. Tiêu thụ quá mức đạm động vật cũng có thể làm thay đổi độ pH và một số chất ức chế kết tinh trong nước tiểu.

Trong khi đó, ít ăn rau xanh, uống ít nước và ít vận động còn dễ dẫn đến táo bón, khiến các triệu chứng đường tiểu dưới thêm khó chịu ở một số người.

Nên thay đổi như thế nào?

• Ăn đa dạng rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu chất xơ.

• Hạn chế thực phẩm quá mặn, đồ chế biến sẵn.

• Không ăn quá nhiều thịt đỏ hoặc đạm động vật.

• Duy trì vận động phù hợp với tuổi và sức khỏe.

• Không tự ý kiêng hoàn toàn canxi hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khi chưa có chỉ định.

Một điểm cần phân biệt: bằng chứng về điều chỉnh chế độ ăn để phòng tái phát sỏi bàng quang ở người trưởng thành hiện còn hạn chế. Các khuyến nghị dinh dưỡng trên chủ yếu dựa trên nguyên tắc dự phòng sỏi tiết niệu nói chung, cần điều chỉnh theo thành phần sỏi của từng người.

Bạn đọc có thể tham khảo thêm bài Chế độ ăn giảm tạo sỏi bàng quang theo pH nước tiểu.

Làm thế nào để hạn chế sỏi bàng quang tái phát?

Thay đổi lối sống là cần thiết, nhưng với nam giới lớn tuổi, cần giải quyết cả nguyên nhân bệnh lý bên dưới.

1. Kiểm tra và điều trị phì đại tuyến tiền liệt nếu có

Nếu xác định có tắc nghẽn do phì đại tuyến tiền liệt, bác sĩ sẽ cân nhắc điều trị bằng thuốc hoặc can thiệp phẫu thuật tùy mức độ bệnh, lượng nước tiểu tồn dư và chức năng bàng quang.

Không phải tất cả bệnh nhân có sỏi bàng quang đều cần phẫu thuật tuyến tiền liệt. Quyết định điều trị phải dựa trên đánh giá cụ thể.

2. Kiểm tra nguyên nhân trước và sau khi lấy sỏi

Theo EAU, người bệnh sỏi bàng quang cần được đánh giá nguyên nhân hình thành sỏi, thay vì chỉ tập trung vào việc loại bỏ viên sỏi.

Các kiểm tra có thể bao gồm:

• Siêu âm hệ tiết niệu và bàng quang.

• Đo lưu lượng dòng tiểu.

• Đánh giá lượng nước tiểu tồn dư sau tiểu.

• Xét nghiệm nước tiểu, cấy nước tiểu khi nghi ngờ nhiễm khuẩn.

• Xét nghiệm máu đánh giá chức năng thận và các yếu tố chuyển hóa.

• Phân tích thành phần sỏi khi có điều kiện.

Nếu triệu chứng vẫn gợi ý có sỏi nhưng siêu âm chưa phát hiện, bác sĩ có thể cân nhắc nội soi bàng quang hoặc chụp CT tùy trường hợp.

3. Theo dõi sau điều trị, không đợi có triệu chứng mới đi khám

Sau khi lấy sỏi, người bệnh nên tái khám theo lịch được bác sĩ hướng dẫn. Thời điểm và phương pháp kiểm tra phụ thuộc vào nguyên nhân ban đầu, tình trạng tuyến tiền liệt, chức năng bàng quang và nguy cơ chuyển hóa.

Đặc biệt, nếu từng tái phát nhiều lần, việc phân tích thành phần sỏi và đánh giá lại các yếu tố nguy cơ càng có ý nghĩa.

Những dấu hiệu nào cảnh báo sỏi bàng quang có thể tái phát?

Người bệnh cần chú ý nếu xuất hiện những biểu hiện sau:

• Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu nhiều lần.

• Tia nước tiểu yếu hoặc đang tiểu đột ngột bị ngắt.

• Đau vùng bụng dưới, đặc biệt khi gần tiểu xong.

• Nước tiểu có máu, nhất là máu xuất hiện cuối bãi.

• Nhiễm khuẩn tiết niệu tái diễn.

Đây là những biểu hiện có thể gặp ở người bị sỏi bàng quang, nhưng cũng có thể xuất phát từ phì đại tuyến tiền liệt, viêm đường tiết niệu hoặc bệnh lý khác.

Bạn có thể đọc thêm bài Đi tiểu ngắt quãng, tiểu buốt, tiểu ra máu: Khi nào là dấu hiệu sỏi đang di chuyển hoặc gây trầy xước niêm mạc?.

Nếu đột ngột không thể đi tiểu, đau tức dữ dội vùng bụng dưới, cần đến cơ sở y tế ngay. Nếu có sốt, rét run kèm triệu chứng đường tiểu, cần được đánh giá khẩn để loại trừ nhiễm khuẩn tiết niệu nặng hoặc tắc nghẽn đường tiểu.

Khi nào cần đi khám chuyên khoa Tiết niệu?

Nam giới lớn tuổi nên chủ động thăm khám nếu từng bị sỏi bàng quang, đặc biệt khi có tiền sử phẫu thuật lấy sỏi hoặc thường xuyên gặp triệu chứng tiểu khó.

Không nên chờ đến khi đau nhiều hoặc bí tiểu mới đi khám. Việc phát hiện sớm tình trạng tồn dư nước tiểu, phì đại tuyến tiền liệt hay rối loạn chức năng bàng quang giúp bác sĩ có hướng xử trí phù hợp trước khi xuất hiện biến chứng.

Bạn có thể tìm hiểu thêm về sỏi bàng quang: Nhận diện đúng để điều trị hiệu quả và an toàn.

Lời khuyên của bác sĩ: Đừng chỉ quan tâm viên sỏi đã được lấy ra hay chưa. Hãy quan tâm vì sao viên sỏi hình thành và yếu tố nào vẫn đang tồn tại trong đường tiết niệu. Với nam giới lớn tuổi, xử lý tốt tình trạng tiểu không hết và nguyên nhân gây tắc nghẽn mới là nền tảng quan trọng để hạn chế bệnh tái phát.

“Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn điều trị phù hợp nhất.”

Tài liệu tham khảo

1. European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis – Bladder Stones. Hướng dẫn về nguyên nhân, yếu tố nguy cơ, chẩn đoán, điều trị và dự phòng tái phát sỏi bàng quang.
https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/bladder-stones

2. European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis – Metabolic Evaluation and Recurrence Prevention. Hướng dẫn về đánh giá nguy cơ tạo sỏi, chế độ uống nước, dinh dưỡng và dự phòng sỏi tiết niệu tái phát.
https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/metabolic-evaluation-and-recurrence-prevention

3. European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis. Tài liệu tổng quan về phạm vi, phương pháp xây dựng và hệ thống khuyến nghị trong hướng dẫn điều trị sỏi tiết niệu.
https://uroweb.org/guidelines/Urolithiasis